“The Primary Sector is Driven to Extinction” - Testimonies of Coexistence and Memories of Another Era from Timi

Μαρτυρίες συμβίωσης και μνήμες μιας άλλης εποχής από την Τίμη, μια κοινότητα που κουβαλά έντονα τα σημάδια της ιστορίας αλλά και της καθημερινής πάλης για επιβίωση, καταγράφονται μέσα από τις αφηγήσεις κατοίκων που γεννήθηκαν και μεγάλωσαν στον τόπο. Άνθρωποι απλοί, εργατικοί, μιλούν για τα χρόνια της αρμονικής συνύπαρξης, της σκληρής δουλειάς και της αλληλεγγύης, αλλά και για τις σημερινές δυσκολίες που απειλούν τον πρωτογενή τομέα.
Μαρίτσα Τρύφωνος
«Ζούσαμε αρμονικά»
Τις μνήμες μιας άλλης εποχής, που είχαν αλληλεγγύη και μόχθο, μοιράζεται η κ. Μαρίτσα Τρύφωνος, γεννημένη και μεγαλωμένη στην κοινότητα Τίμης. Όπως αναφέρει, στα παλιά χρόνια Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι ζούσαν αρμονικά, διατηρώντας στενές σχέσεις και καθημερινή επαφή. «Περνούσαμε πάρα πολύ καλά», σημειώνει χαρακτηριστικά, θυμούμενη πως οι Τουρκοκύπριες που διατηρούσαν πρόβατα έφτιαχναν τυριά και τα έφερναν στη μητέρα της, η οποία με τη σειρά της τους έδινε φλαούνες. Οι ανθρώπινες σχέσεις ήταν σχέσεις εμπιστοσύνης. Όπως λέει, συχνά οι Τουρκάλες γειτόνισσες της εμπιστεύονταν τα μωρά τους για να τα προσέχει, όταν πήγαιναν σε γάμους στις γειτονικές κοινότητες της Αγίας Βαρβάρας και της Κολώνης.
Η Τίμη ήταν κατεξοχήν κτηνοτροφική και γεωργική κοινότητα. Οι κάτοικοι καλλιεργούσαν σιτάρι και κριθάρι, ενώ πολλοί νοίκιαζαν χωράφια από Τουρκοκύπριους. «Η κοινότητα άλλαξε», παραδέχεται η κ. Τρύφωνος, επισημαίνοντας πως μετά το 1974 πολλά δεδομένα διαφοροποιήθηκαν. Παρ’ όλα αυτά, διατηρεί μέχρι σήμερα επαφή με την Τουρκοκύπρια φίλη της Σεβιλάι, γεγονός που, όπως λέει, της υπενθυμίζει ότι οι ανθρώπινες σχέσεις δεν χάθηκαν. Η αγάπη της για την Τίμη παραμένει αναλλοίωτη. «Την αγαπώ όπως ήταν παλιά, αλλά και όπως είναι σήμερα», τονίζει, χωρίς όμως να παραβλέπει τα προβλήματα. Αναφέρεται σε ένα σπήλαιο απ’ όπου παλαιότερα έτρεχε νερό για τα ζώα. Σήμερα η βρύση έχει κλείσει, αφού δεν υπάρχουν πια κοπάδια, και το νερό διοχετεύεται στον φράκτη. Παράλληλα, επισημαίνει την έλλειψη πεζοδρομίου κοντά στο σπίτι της, με αποτέλεσμα τα νερά της βροχής να καταλήγουν στην αυλή και, σε ορισμένες περιπτώσεις, μέσα στο σπίτι.
Αναφερόμενη στους νεότερους κατοίκους, σημειώνει πως αρκετοί νέοι επέλεξαν να παραμείνουν στην κοινότητα. Η ίδια θυμάται τα δύσκολα χρόνια της εργασίας της, όταν έκανε «χαμαλίκι», κουβαλώντας κλώνους μπανανών στο Χα-Ποτάμι, το οποίο τότε αποτελούνταν από αγροτικά τεμάχια και δεν είναι όπως σήμερα, κωμόπολη. «Παίρναμε 12 σελίνια την ημέρα», λέει, σημειώνοντας πως μεγάλωσε ορφανή. Ιδιαίτερη θέση στις αναμνήσεις της κατέχουν οι γιορτινές μέρες. Θυμάται τις όμορφες οικογενειακές στιγμές με τα ζυμώματα, τις βασιλόπιτες και τις ζυμωτές πίτες ή το Πάσχα με τις φλαούνες. Ζωντανή παραμένει και η εικόνα του πατέρα της, ο οποίος την ημέρα των Χριστουγέννων έσφαζε έως και επτά χοίρους, παρασκευάζοντας λαρδί, λούντζες και λουκάνικα, ενώ η οικογένεια έψηνε συκώτι και άλλα εδέσματα στα κάρβουνα.
Νεοφύτα Κυριάκου
Η ζωή των βοσκών
Η Νεοφύτα Κυριάκου, συνταξιούχος σήμερα και μόνιμη κάτοικος Τίμης, υπήρξε σε όλη της τη ζωή βοσκός. Στα 80 της χρόνια θυμάται με νοσταλγία μια κοινωνία δεμένη, όπου η αλληλοβοήθεια ήταν δεδομένη. Αναπολεί τα παλιά χρόνια, όταν οι βοσκοί που επισκέπτονταν τον πατέρα της διασκέδαζαν μέχρι τις πρωινές ώρες με τραγούδια και γέλια. Η ίδια διατηρούσε κοπάδι με περίπου 40 πρόβατα, τα οποία έβγαζε καθημερινά για βοσκή, δουλεύοντας σκληρά από μικρή ηλικία. Με τα χρόνια πούλησε το κοπάδι της και σήμερα απολαμβάνει την ξεκούραση που της προσφέρει η σύνταξη που λαμβάνει, αν και, όπως η ίδια τονίζει, είναι πενιχρή. Η κ. Κυριάκου χαρακτηρίζει δύσκολη τη σημερινή κατάσταση για τους ηλικιωμένους, επισημαίνοντας ότι με τα 400 ευρώ σύνταξη είναι αδύνατο να καλύψει κανείς τις βασικές ανάγκες της ζωής. «Δεν μπορείς να ζήσεις με αυτά τα χρήματα», αναφέρει χαρακτηριστικά. Τα παιδιά της την επισκέπτονται κυρίως τις μεγάλες εορτές, Χριστούγεννα και Πάσχα και είναι μέρες που λέει πως βρίσκονται όλοι μαζί οικογενειακώς.
Αργυρώ Σωκράτους
«Πληρώνουμε την έλλειψη σχεδιασμού»
Τα σοβαρά προβλήματα της κοινότητας ανέδειξε και η γεωργοκτηνοτρόφος Αργυρώ Σωκράτους. Όπως εξηγεί, η Τίμη είναι μια προνομιούχα περιοχή που συνδυάζει θάλασσα, πεδιάδα και βουνό, χωρίς όμως να τύχει σωστής αξιοποίησης. Η επέκταση του πολιτικού και στρατιωτικού αεροδρομίου στέρησε από την κοινότητα μεγάλες εκτάσεις γόνιμης γης, ενώ παραγωγικά χωράφια μετατράπηκαν σε αεροδιαδρόμους. Αναφερόμενη στην κτηνοτροφική ζώνη, σημειώνει πως οι φάρμες μετακινήθηκαν χωρίς σωστό χωροταξικό σχεδιασμό, με τους κτηνοτρόφους να επιβαρύνονται οικονομικά για ρεύμα και νερό. «Θα ήταν προτιμότερο η κτηνοτροφική ζώνη να είχε χωροθετηθεί πιο ψηλά», είπε, προσθέτοντας πως οι κτηνοτρόφοι αναγκάστηκαν να πληρώσουν από την τσέπη τους για την παροχή ηλεκτρικού ρεύματος, αφού δεν υπήρχε κρατική μέριμνα, ενώ προβλήματα παρουσιάζονται και με την υδροδότηση. «Το κράτος παραμέρισε τους κτηνοτρόφους», τόνισε, σημειώνοντας πως αυτός είναι και ο βασικός λόγος που σήμερα απέμειναν μόνο δέκα στο χωριό. Η γεωργοκτηνοτροφία, όπως είπε, αποτελεί κλάδο που στηρίζει πολλούς άλλους τομείς της οικονομίας και χαρακτηρίζεται ως η ραχοκοκκαλιά κάθε κράτους. Απηύθυνε κάλεσμα προς την Υπουργό Γεωργίας Αγροτικής Ανάπτυξης και Περιβάλλοντος Μαρία Παναγιώτου να επισκεφθεί την κοινότητα της Τίμης, ώστε να διαπιστώσει από κοντά τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι γεωργοί και οι κτηνοτρόφοι της περιοχής. Πρόσθεσε τέλος πως η Τίμη έχει πληγεί πολλές φορές από ανεμοστρόβιλους.
Η κ. Σωκράτους αναφέρθηκε στα νεότερα χρόνια της Τίμης, ενός χωριού που πριν το 1974 αποτελούσε μεικτή κοινότητα και στο οποίο, μετά την εισβολή, εγκαταστάθηκαν Ελληνοκύπριοι πρόσφυγες. Όπως σημείωσε, όλες οι περιουσίες των Τουρκοκυπρίων παραχωρήθηκαν στους πρόσφυγες, οι οποίοι σε μεγάλο βαθμό τις αξιοποίησαν. Ωστόσο, δεν παρέλειψε να αναφερθεί και σε μεμονωμένες περιπτώσεις όπου, όπως είπε, δεν υπήρξε ο απαιτούμενος σεβασμός προς τον τόπο που τους φιλοξένησε. Η κ. Σωκράτους υπογράμμισε ότι η Τίμη είχε και μεγάλο αριθμό απόδημων, οι οποίοι αναγκάστηκαν να φύγουν επειδή δεν μπορούσαν να αξιοποιήσουν την περιουσία τους. Σήμερα, όπως ανέφερε, υπάρχει σοβαρό πρόβλημα έλλειψης οικοπέδων, με αποτέλεσμα οι νέοι να μην μπορούν να παραμείνουν στον τόπο τους.
Γαλάτεια Χαραλάμπους
«Πώς θα ζήσουν τα εγγόνια μας;»
Με έντονη συγκίνηση μίλησε και η Γαλάτεια Χαραλάμπους, εκφράζοντας την αγωνία της για το μέλλον των παιδιών και των εγγονιών της. «Πώς θα ζήσουν τα εγγόνια μας;» διερωτάται, τονίζοντας ότι η κοινωνία δεν μπορεί να στηρίζεται μόνο σε λίγα επαγγέλματα, όπως δάσκαλοι και πρόεδροι. Η κ. Χαραλάμπους χαρακτήρισε την εικόνα της Τίμης «τραγική». Όπως είπε, η κοινωνία χρειάζεται και άλλα επαγγέλματα για να σταθεί όρθια: «τον καφετζή, τον κουρέα, τον μπακάλη, τους κτηνοτρόφους και τους γεωργούς». Αναπολώντας τα παλαιότερα χρόνια, θυμήθηκε την αλληλεγγύη που χαρακτήριζε τους κατοίκους της κοινότητας, όταν «ο ένας βοηθούσε τον άλλον» και υπήρχε παραγωγή και προκοπή. «Κάποτε αποταμιεύαμε χρήματα στην τράπεζα», ανέφερε, σημειώνοντας όμως πως μετά το 1990 τα πάντα καταστράφηκαν κυριολεκτικά. Ιδιαίτερη αναφορά έκανε και στην ανταλλαγή προϊόντων που γινόταν παλαιότερα μεταξύ των κατοίκων. «Ο ένας αγόραζε από εμένα φιστίκια και φασόλια και μια άλλη μου έδινε πορτοκάλια», θυμάται. «Σήμερα όμως δεν ζούμε ούτε για τα αναγκαία», κατέληξε, αποτυπώνοντας με λίγες λέξεις τη σκληρή πραγματικότητα που βιώνει η κοινότητά της.
Χαράλαμπος Χαραλάμπους
«Θα πρέπει να υπάρξει στήριξη»
Ο πρώην κοινοτάρχης Χαράλαμπος Χαραλάμπους επισημαίνει πως ο πρωτογενής τομέας οδηγείται σε αφανισμό εδώ και δεκαετίες. Η γεωργική γη χάνεται, οι επενδύσεις είναι δυσβάστακτες και η έλλειψη νερού επιδεινώνει την κατάσταση. «Αν δεν υπάρξει στήριξη, σε λίγα χρόνια δεν θα υπάρχουν ούτε γεωργοί ούτε κτηνοτρόφοι», προειδοποιεί. Αναφερόμενος στην κτηνοτροφία, υπογράμμισε ότι σήμερα απαιτούνται σύγχρονα μηχανήματα και μεγάλες επενδύσεις. Όπως εξήγησε, η Ευρωπαϊκή Ένωση καλύπτει το 65% του κόστους για τη δημιουργία μιας σύγχρονης μάντρας, ωστόσο ο κτηνοτρόφος καλείται αρχικά να καταβάλει ολόκληρο το ποσό από την τσέπη του και να αναμένει την επιδότηση. Ιδιαίτερη αναφορά έκανε και στο ζήτημα του νερού, τονίζοντας την αναγκαιότητα παροχής νερού στις μόνιμες καλλιέργειες για τη συντήρηση των δέντρων. Όπως ανέφερε, ο φράκτης του Ασπρόκρεμου έχει στερέψει και, αν δεν υπάρξουν βροχοπτώσεις, «δεν υπάρχει σωτηρία». Ο κ. Χαραλάμπους κάλεσε το Υπουργείο Γεωργίας, αλλά και την κυβέρνηση γενικότερα, να εγκύψουν με σοβαρότητα πάνω στα προβλήματα του πρωτογενούς τομέα, επισημαίνοντας ότι «είναι πολλά τα κακά που έχει αυτός ο τόπος» και ότι η στήριξη της γεωργίας και της κτηνοτροφίας θα έπρεπε να αποτελεί προτεραιότητα για το κράτος. Τέλος, εξέφρασε την εκτίμηση ότι σε πέντε με δέκα χρόνια δεν θα υπάρχουν ούτε γεωργοί ούτε κτηνοτρόφοι, αν συνεχιστεί η ίδια κατάσταση, καλώντας την κυβέρνηση να στηρίξει έμπρακτα τη νέα γενιά και τα νέα παιδιά, ώστε να μπορέσουν να παραμείνουν και να δραστηριοποιηθούν στον πρωτογενή τομέα.
Γαλάτεια Ανδρέου
«Αναγνώριση της προσφοράς»
Η 34χρονη Γαλάτεια Ανδρέου, κόρη γεωργοκτηνοτρόφων, τονίζει ότι είναι πραγματικός άθλος να επιβιώσει σήμερα κάποιος στον πρωτογενή τομέα. Υπογραμμίζει την ανάγκη για ουσιαστική στήριξη, επιμόρφωση και αναγνώριση της προσφοράς των ανθρώπων της γης, ώστε η Τίμη και παρόμοιες κοινότητες να έχουν μέλλον. Όπως είπε, υπάρχουν οικογένειες που «έδωσαν το αίμα της ζωής τους», κατά την έκφρασή της, προκειμένου να μπορέσουν να σπουδάσουν τα παιδιά τους, ενώ σε πολλές περιπτώσεις έχουν περισσότερα από ένα παιδιά να στηρίξουν. Η ίδια γνωρίζει από πρώτο χέρι τις δυσκολίες, καθώς οι γονείς της δεν δραστηριοποιούνται μόνο στη γεωργοκτηνοτροφία, αλλά διατηρούν και κρεοπωλείο, καλύπτοντας έτσι ολόκληρο το φάσμα του κρέατος, από την παραγωγή έως την κατανάλωση.