ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ: Η εκτέλεση του Νίκου Μπελογιάννη και οι αντιδράσεις στην Κύπρο
Μέρος 3ο
Του Μιχάλη Μιχαήλ
Στο προηγούμενο σημείωμα παραθέσαμε την υπόθεση του Νίκου Μπελογιάννη μέσα στο ταραγμένο μετεμφυλιακό πλαίσιο, εστιάζοντας ιδιαίτερα στην πρώτη δίκη του και στον τρόπο με τον οποίο αυτή αποτυπώθηκε στον κυπριακό Τύπο.
Μέσα από την παρουσίαση αντικρουόμενων κυπριακών δημοσιογραφικών προσεγγίσεων, αναδεικνύεται το έντονο ιδεολογικό χάσμα της εποχής και η επίδρασή του στην κυπριακή κοινωνία.
Η δράση του Μπελογιάννη με το ψευδώνυμο «Ερρίκος Πανόζ» λειτουργεί ως αφετηρία για την κατανόηση των γεγονότων που ακολουθούν και προετοιμάζει το έδαφος για το επόμενο ιστορικό σημείωμα, όπου θα αναλυθούν οι μεταγενέστερες εξελίξεις και οι διεθνείς αντιδράσεις.
Ο Πλαστήρας διαβεβαιώνει ότι δεν θα γίνουν εκτελέσεις
Την Κυριακή 18 Νοεμβρίου 1951, η εφημερίδα του ΑΚΕΛ «Νέος Δημοκράτης» μεταφέρει ανταπόκριση από την Αθήνα, ότι την προηγούμενη μέρα ο Πρωθυπουργός της Ελλάδας, Νικόλαος Πλαστήρας, επιβεβαίωσε πληροφορία ότι δεν θα εκτελεστεί η απόφαση του έκτακτου στρατοδικείου για τους 12 καταδικασθέντες σε θάνατο. «Ο κ. Πλαστήρας είπε ότι η απόφαση της Κυβέρνησης είναι να υπαχθούν στη συμφωνία των δύο κομμάτων (ΕΠΕΚ και Φιλελευθέρων) σχετικά με τις ποινές που δεν θα εκτελεσθούν, όλα τα “αδικήματα”, που διαπράχθηκαν πριν από την 1η Νοεμβρίου, ημέρα κατά την οποία σχηματίσθηκε η νέα κυβέρνηση.
Η περίπτωση του Μπελογιάννη και των συντρόφων του υπάγεται στη συμφωνία αυτή. Ο κ. Πλαστήρας πρόσθεσε, όμως ότι “επ’ ουδενί λόγο δε θα ισχύη το ίδιον διά τους προσφάτως συλληφθέντας, εφόσον ούτοι ήθελον καταδικασθή εις θάνατον”». Οι διαβεβαιώσεις Πλαστήρα δημοσιεύθηκαν και στις εφημερίδες «Πρωτεύουσα» και «Τα Νέα» της 19ης Νοεμβρίου.
Διαμαρτυρίες Λαϊκών Οργανώσεων
Στην έκδοση της 18ης Νοεμβρίου, ο «Νέος Δημοκράτης» γνωστοποιούσε ότι έγινε «Διαμαρτυρία των Λαϊκών Οργανώσεων για την καταδίκη των Ελλήνων Πατριωτών».
Συγκεκριμένα, έγραφε ότι «από μέρους του ΕΑΣ1 , του ΑΚΕΛ, της ΠΕΟ, της ΕΚΑ, της ΠΕΜ, της ΑΟΝ και της Παγκύπριας Δημοκρατικής Οργάνωσης Γυναικών στάλθηκε χτες το παρακάτω κοινό τηλεγράφημα προς τον Πρωθυπουργό Πλαστήρα: “Όχι άλλο αίμα. Η καταδίκη Μπελογιάννη και συντρόφων του προκάλεσε την αγανάκτηση του κυπριακού λαού. Αν η κυβέρνησις σας εκτελέσει την απόφαση του στρατοδικείου, θα στιγματίσει αιώνια την Ελλάδα με το αίμα Ελλήνων Πατριωτών”. Απαιτούμεν άμεση απελευθέρωση τους, κατάργηση των στρατοδικείων, γενική αμνηστία και γαλήνη». Αίτημα για απελευθέρωση των κρατουμένων και ακύρωση των εκτελέσεων απέστειλαν οι ίδιες οργανώσεις και προς τον ΓΓ του ΟΗΕ.
Παρόμοιο τηλεγράφημα απέστειλε προς τον Πλαστήρα και η Επαρχιακή Επιτροπή του ΑΚΕΛ Λεμεσού, σύμφωνα με την ίδια εφημερίδα της 20ής Νοεμβρίου. Στις 24 του ίδιου μήνα ο «Νέος Δημοκράτης» δημοσίευσε υπόμνημα προς τον Πρωθυπουργό της Ελλάδας που απέστειλε η Συντεχνία Εργατών Πάφου.
Διαβήματα Σοβιετικής Ένωσης και Ανατολικής Γερμανίας
Στις 19 Νοεμβρίου 1951, ο μόνιμος αντιπρόσωπος της Σοβιετικής Ένωσης στον ΟΗΕ, Ιάκωβος Μάλικ, υπέβαλε αίτηση προς τον πρόεδρο της Πολιτικής Επιτροπής του ΟΗΕ με την οποία τον καλούσε να ασκήσει την επιρροή του προς την ελληνική κυβέρνηση για να δοθεί χάρη στους καταδικασθέντες.
Ο πρόεδρος της Επιτροπής απάντησε ότι παρ’ όλο που η αίτηση είναι αντικανονική, θα δώσει την ευκαιρία στον Έλληνα αντιπρόσωπο να απαντήσει. Ο αντιπρόσωπος της Ελλάδας εξέφρασε την πιθανότητα οι καταδικασθέντες να μην εκτελεστούν ποτέ.
Παράλληλα, ο Υπουργός Εξωτερικών της Σοβιετικής Ένωσης και αρχηγός της αντιπροσωπείας της ΕΣΣΔ στον ΟΗΕ, Αντρέι Βισίνσκι, απέστειλε παρόμοιο αίτημα στον πρόεδρο της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, αναφέροντας τα βασανιστήρια στα οποία υποβλήθηκαν οι καταδικασθέντες.
Επιπρόσθετα, καταγράφεται και ανταπόκριση του Ρόιτερ από την Ανατολική Γερμανία, στην οποία αναφέρεται ότι τα συνδικάτα της χώρας διαμαρτυρήθηκαν στον Νικόλαο Πλαστήρα και απαίτησαν άμεση απελευθέρωση των καταδικασθέντων.
Η δεύτερη δίκη
Εν τω μεταξύ, στις 16 Νοεμβρίου 1951 ανακαλύπτονται από την Ασφάλεια Προαστίων της Ελληνικής Χωροφυλακής παράνομοι ασύρματοι στις περιοχές Καλλιθέας και Γλυφάδας, δίνοντας έτσι την ευκαιρία στους στρατοδίκες για επιστράτευση του νόμου περί κατασκοπείας. Υπεύθυνος για τον ασύρματο της Καλλιθέας ήταν ο παλαίμαχος κομμουνιστής Νίκος Βαβούδης που αυτοκτόνησε μέσα στην κρύπτη του για να μην πέσει στα χέρια της Ασφάλειας. Έτσι ο Μπελογιάννης και οι άλλοι κατηγορούμενοι προσάγονται σε νέα δίκη. Η δεύτερη αυτή δίκη αρχίζει στις 15 Φεβρουαρίου 1952, με βάση τον μεταξικό νόμο 375/1936 περί κατασκοπείας, ενώπιον του Διαρκούς Στρατοδικείου Αθηνών.
Ο Μπελογιάννης αρνήθηκε όλες τις κατηγορίες και πρόβαλε τις πατριωτικές ενέργειες του ίδιου και του ΚΚΕ κατά τη διάρκεια της κατοχής. Η δίκη του πήρε μεγάλη δημοσιότητα όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά σε όλον τον κόσμο. Σε πολλές πόλεις της Ευρώπης έγιναν εκδηλώσεις συμπαράστασης. Ο Νίκος Μπελογιάννης έμεινε γνωστός ως «ο άνθρωπος με το γαρύφαλλο», από ένα γαρύφαλλο που κρατούσε καθημερινά κατά τη διάρκεια της δίκης. Ο Πάμπλο Πικάσο εμπνεύστηκε ένα σκίτσο από την εικόνα του Μπελογιάννη με το γαρύφαλλο, που έγινε διάσημο.
Διεθνής κινητοποίηση, 250.000 τηλεγραφήματα σε μία μέρα
Μέσα σε χρονικό διάστημα μίας εβδομάδας, η κυβέρνηση Πλαστήρα έλαβε περίπου 250.000 τηλεγραφήματα από όλον τον κόσμο, με τα οποία πολλοί επώνυμοι και μη ζητούσαν να μην εκτελεσθεί ο Μπελογιάννης.
Ανάμεσά τους, ο Σαρλ ντε Γκολ και σχεδόν όλες οι προσωπικότητες της γαλλικής πολιτικής ζωής, 159 βουλευτές των δύο μεγάλων κομμάτων της Μεγάλης Βρετανίας, οι Πωλ Ελυάρ, Ζαν Κοκτώ, Ζαν-Πολ Σαρτρ, Ναζίμ Χικμέτ, Πάμπλο Πικάσο και Τσάρλι Τσάπλιν. Παρέμβαση υπέρ του Μπελογιάννη έκανε και ο τότε Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Σπυρίδων αναφέροντας πως: «Έχω συγκλονιστεί από το ηθικό μεγαλείο του Μπελογιάννη. Το θεωρώ ανώτερο και από των πρώτων χριστιανών, γιατί ο Μπελογιάννης δεν πιστεύει ότι υπάρχει μέλλουσα ζωή»2
Οι καταδίκες και οι εκτελέσεις
Παρά την παγκόσμια κινητοποίηση και συγκίνηση, το δικαστήριο, αποτελούμενο αυτή τη φορά από τακτικούς στρατοδίκες, καταδίκασε ομόφωνα σε θάνατο την 1η Μαρτίου του 1952 τον Μπελογιάννη και τους συντρόφους του Έλλη Παππά, Νίκο Καλούμενο, Δημήτρη Μπάτση, Ηλία Αργυριάδη και Τάκη Λαζαρίδη. Λίγο αργότερα, έρχεται στη δημοσιότητα το γράμμα του ηγετικού στελέχους του ΚΚΕ Νίκου Πλουμπίδη, με το οποίο αναλαμβάνει κάθε ευθύνη για την καθοδήγηση του παράνομου μηχανισμού του ΚΚΕ και υπόσχεται να παρουσιαστεί στις Αρχές με τον όρο να μην εκτελεσθεί ο Μπελογιάννης. Ακολουθεί η διάψευση από τον Νίκο Ζαχαριάδη από τον ραδιοφωνικό σταθμό «Ελεύθερη Ελλάδα» του Βουκουρεστίου, αλλά και από το Πολιτικό Γραφείο της Κεντρικής Επιτροπής του ΚΚΕ, που χαρακτηρίζουν την επιστολή «μύθευμα της Ασφάλειας», ενώ αντίθετα το Υπουργείο Εσωτερικών ανακοινώνει πως ο γραφικός χαρακτήρας της επιστολής και η υπογραφή είναι γνήσια.
Πάντως, όταν αυτό έγινε γνωστό ο ίδιος ο Μπελογιάννης που ανέμενε στη φυλακή απόφαση του Συμβουλίου Χαρίτων φέρεται να δήλωσε στον συνήγορό του, Μηνά Γαλέο, που τον επισκέφτηκε ότι «ο Νίκος Πλουμπίδης σε καμιά περίπτωση δεν ήταν όργανο της Ασφάλειας». Τελικά η επιστολή δεν είχε κανένα αποτέλεσμα και η κυβέρνηση δήλωσε ότι δεν θα συναλλαγεί με τον καταζητούμενο για κομμουνιστική δράση Πλουμπίδη. Η θανατική καταδίκη δεν άλλαξε ποτέ, ούτε δόθηκε χάρη από τον βασιλιά Παύλο, παρά τις διεθνείς εκκλήσεις. Την Κυριακή 30 Μαρτίου 1952, οι τέσσερις μελλοθάνατοι κομμουνιστές, Μπελογιάννης, Νίκος Καλούμενος, Δημήτρης Μπάτσης και Ηλίας Αργυριάδης μεταφέρθηκαν από τις φυλακές της Καλλιθέας στο στρατόπεδο του Γουδή και στις 04:12 τα ξημερώματα, εκτελέστηκαν διά τυφεκισμού.
Η Έλλη Παππά δεν εκτελέστηκε λόγω του παιδιού του Μπελογιάννη που είχε πρόσφατα γεννήσει μέσα στη φυλακή και ο Τάκης Λαζαρίδης λόγω του νεαρού της ηλικίας του, καθώς και διότι ο πατέρας του είχε εκτελεστεί από τους Βούλγαρους κατακτητές. Δόθηκε επίσης χάρη στους Χαράλαμπο Τουλιάτο και Μιλτιάδη Μπισμπάνο. Η ώρα και η ημέρα της εκτέλεσης ήταν εξαιρετικά ασυνήθιστη (οι εκτελέσεις γινόταν πάντα με το πρώτο φως του ήλιου και ποτέ μέρα Κυριακή ακόμα και από τους Γερμανούς ναζί κατακτητές) και φέρεται να έγινε τότε για να προλάβουν οι υπέρμαχοι της εκτέλεσης τυχόν απονομή χάριτος3
1 Ε.Α.Σ. = Εθνικός Απελευθερωτικός Συνασπισμός. Πρόκειται για μια πολιτική ομάδα προοδευτικών ανθρώπων της Κύπρου η οποία συνεργαζόταν με το ΑΚΕΛ.
2 «tovima.gr – Νίκος Μπελογιάννης: Ο αγωνιστής με το αξεπέραστο ηθικό μεγαλείο»
3 «Νίκος Μπελογιάννης», κατάλογος μόνιμης Έκθεσης.
The Execution of Nikos Belogiannis and Reactions in Cyprus
The article examines the execution of Nikos Belogiannis and the reactions it provoked in Cyprus. It refers to Belogiannis' case within the context of the post-civil war climate and the coverage of his first trial by the Cypriot press, highlighting the ideological gap of the time. The article presents conflicting journalistic approaches in Cyprus, reflecting different political positions. Belogiannis' actions, also known as "Enrico Panos," serve as a starting point for understanding the events that followed. It is noted that the then Prime Minister of Greece, Plastiras, assured that the sentences would not be carried out, but this assurance would not apply to those arrested in the future. At the same time, organizations such as EAS, AKEL and others protested the conviction of Belogiannis, demanding his release and a general amnesty. Finally, the article mentions protests from the Soviet Union and East Germany regarding the case, highlighting the international dimension of the Belogiannis case and its broader political significance.
