The Video, the Pressure, and New Scenarios of Upheaval in the Political Landscape – Presidential Office vs. Opposition

Η διαρροή, πριν από δέκα μέρες, του επίμαχου βίντεο έφερε νέες αναταράξεις στο πολιτικό σκηνικό. Παραιτήσεις, έντονες αντιδράσεις και ένας κομματικός χάρτης που βρίσκεται εκ νέου μπροστά σε σενάρια αναδιάταξης συνθέτουν το νέο τοπίο. Οι κραδασμοί της υπόθεσης έχουν ασφαλώς διπλό αντίκτυπο: η απογοήτευση διαχέεται σε ακόμη μεγαλύτερο μέρος της κοινωνίας και ενισχύει τον θυμό των πολιτών. Το αποτέλεσμα αυτής της νέας κατάστασης πραγμάτων είναι πολύ πιθανό να εκφραστεί στην κάλπη. Οι βουλευτικές εκλογές αποτελούν τον πρώτο σταθμό, ωστόσο ο αντίκτυπος αναμένεται να επηρεάσει έντονα και το σκηνικό των προεδρικών εκλογών. Καθοριστικός παράγοντας θα είναι οι εξελίξεις γύρω από τη διερεύνηση της υπόθεσης και η τελική της κατάληξη. Μέχρι στιγμής δεν υπάρχουν δεδομένα που να στηρίζονται σε αποτελέσματα δημοσκοπήσεων. Είμαστε, άλλωστε, χρονικά πολύ κοντά στο σημείο μηδέν, όταν δηλαδή «έσκασε» η βόμβα, και το τοπίο παραμένει θολό. Υπάρχουν, ωστόσο, ενδείξεις ενίσχυσης των τάσεων για νέες ανατροπές στο πολιτικό σκηνικό.
Στη μέγγενη των αντιδράσεων
Την περασμένη Δευτέρα, ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης, στην πρώτη του αντίδραση μετά την παραίτηση του διευθυντή του Γραφείου του, Χαράλαμπου Χαραλάμπους, προέβη σε δήλωση που προκάλεσε αντιδράσεις από τα κόμματα, μεταξύ των οποίων και της συμπολίτευσης. Σε μία ίσως ατυχή χρονική στιγμή και με ενδεχομένως ακατάλληλη διατύπωση, ο Νίκος Χριστοδουλίδης μίλησε για τον οριζόντιο αντίκτυπο της υπόθεσης και τις αντιδράσεις που προκάλεσε το περιεχόμενο του βίντεο και η φερόμενη διαφθορά που αποκαλύπτεται.
Η κίνηση αυτή ενδεχομένως αποσκοπούσε στο να καταλαγιάσουν οι αντιδράσεις, να πέσουν οι τόνοι και να αποφορτιστεί το κλίμα της έντονης πίεσης που προκάλεσε στην κυβέρνηση η διαρροή του βίντεο. Επί της ουσίας, ωστόσο, είναι γενικώς παραδεκτό ότι μία κρίση, ένα σκάνδαλο ή μία θεσμική αδυναμία έχει οριζόντιο αντίκτυπο στο πολιτικό σύστημα.
Το είδαμε σε έναν βαθμό με τις πυρκαγιές του περασμένου καλοκαιριού και το ζήσαμε στο παρελθόν με το βίντεο του Al Jazeera, υπόθεση που επίσης αφορούσε ζητήματα διαφθοράς και χρονικά τοποθετήθηκε λίγους μήνες πριν από τις βουλευτικές εκλογές. Στην κάλπη του Μαΐου του 2021, όλα τα παραδοσιακά κόμματα κατέγραψαν φθορά. Αυτή η κρίση των παραδοσιακών κομμάτων είχε, σε έναν βαθμό, αντίκτυπο και στις προεδρικές εκλογές του 2023, με τον Νίκο Χριστοδουλίδη να εκλέγεται ως ο πρώτος Πρόεδρος της Δημοκρατίας χωρίς τη στήριξη ενός εκ των δύο μεγάλων κομμάτων.
Η απορρύθμιση του κομματικού συστήματος συνεχίστηκε και στις ευρωεκλογές, όπου καταγράφηκε για πρώτη φορά, και σε τέτοιο βαθμό, η τάση της αντισυστημικής ψήφου, με το πρωτοφανές ρεκόρ ψήφων του Φειδία Παναγιώτου. Η τάση αυτή εξακολουθεί να διαπερνά μεγάλο μέρος του εκλογικού σώματος, γεγονός που αποτυπωνόταν ήδη σε δημοσκοπικές ενδείξεις απορρύθμισης του κομματικού συστήματος και ως προς την κοινοβουλευτική του σύνθεση.
Η υπόθεση του βίντεο ήρθε να προστεθεί σε αυτό το σκηνικό και, ως εκ τούτου, οι πρώτες ενδείξεις και εκτιμήσεις συγκλίνουν στο ότι ο θυμός και η απογοήτευση, ως πρώτες ενστικτώδεις αντιδράσεις σε μία φερόμενη αποκάλυψη διαφθοράς, οδηγούν είτε σε ενίσχυση της αποχής είτε σε αύξηση της λεγόμενης αντισυστημικής ψήφου.
Άλμα, Άμεση Δημοκρατία και οι νέοι σχηματισμοί
Στην εξίσωση των κομμάτων που θα μπορούσαν να απορροφήσουν την αντισυστημική ψήφο θα μπορούσε να ενταχθεί και το ΕΛΑΜ, αν και πλέον δύσκολα μπορεί να χαρακτηριστεί αντισυστημικό, παρότι δεν έχει κυβερνήσει. Είναι, ωστόσο, γεγονός ότι εισπράττει στήριξη από δυσαρεστημένους ψηφοφόρους, κυρίως της Δεξιάς και της Κεντροδεξιάς. Το κατά πόσο το βίντεο μπορεί να ενισχύσει περαιτέρω την ψήφο προς το ΕΛΑΜ παραμένει ερωτηματικό.
Οι σχηματισμοί που φαίνεται να ενισχύονται είναι το Άλμα του Οδυσσέα Μιχαηλίδη και η Άμεση Δημοκρατία του Φειδία Παναγιώτου. Ο πρώτος, διότι για χρόνια, ως Γενικός Ελεγκτής, έχτισε το προφίλ του προσώπου που μάχεται τη διαφθορά, και ο δεύτερος ως πρόσωπο που προκαλεί αναστάτωση και φέρνει ανατροπές.
Ενδεικτική είναι και η αντίδραση του Κινήματος Άλμα στην υπόθεση. Από την πρώτη ημέρα της δημοσιοποίησης του βίντεο, το κίνημα προχώρησε σε μακροσκελείς και έντονες ανακοινώσεις και τοποθετήσεις, αναδεικνύοντας ζητήματα διαφθοράς. Η κριτική του εστίασε και συνεχίζει να εστιάζει στον ίδιο τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας και στον περίγυρό του. Ενδεικτικό της έντασης είναι ότι ο απόηχος της σύγκρουσης υπερβαίνει πλέον τα όρια της πολιτικής αντιπαράθεσης και μεταφέρεται και σε άλλα πεδία.
Αντίθετα, ο Φειδίας Παναγιώτου συνεχίζει να κινείται στο ίδιο μοτίβο. Χωρίς παρεμβάσεις ή τοποθετήσεις επί του συγκεκριμένου ζητήματος, όπως και για σχεδόν κάθε άλλο θέμα, διατηρεί προεκλογικούς ρυθμούς, βρίσκοντας απήχηση σε ευρύ κοινό, κυρίως νεότερων ηλικιών.
Η εξαγγελία δημιουργίας κόμματος από τον Φειδία Παναγιώτου και η δυναμική που άρχισε να καταγράφει φάνηκε, σε κάποιο στάδιο, να αποδυναμώνει το Άλμα, το οποίο πέρασε και τη γνωστή κρίση με την υπόθεση Χασαπόπουλου. Αυτό αποτέλεσε ένδειξη ότι η δεξαμενή της αντισυστημικής ψήφου ήταν συγκεκριμένη. Η υπόθεση του βίντεο, ωστόσο, ενδέχεται να δημιουργήσει νέα δεδομένα, ενισχύοντας την τάση «εκδίκησης» απέναντι στα λεγόμενα συστημικά κόμματα.
Σκληρό ροκ από ΑΚΕΛ, η στάση ΔΗΣΥ και τριγμοί στη συμπολίτευση
Η δημοσιοποίηση του βίντεο πυροδότησε έντονες αντιδράσεις σε ολόκληρο το κομματικό σύστημα, με το ΑΚΕΛ να υιοθετεί σκληρή αντιπολιτευτική γραμμή. Ανέβασε από νωρίς τους τόνους, ζήτησε παραιτήσεις και κινήσεις σε σχέση με τον Φορέα Κοινωνικής Στήριξης. Ο Στέφανος Στεφάνου πραγματοποίησε την επόμενη ημέρα έκτακτη δημοσιογραφική διάσκεψη, ζητώντας εξηγήσεις, ενώ την Κυριακή απέστειλε επιστολή στον Πρόεδρο ζητώντας την απομάκρυνση του διευθυντή του Γραφείου του και τη διάλυση του Φορέα.
Στην Εζεκία Παπαϊωάννου, ζητήματα που άπτονται της διαφθοράς αποτελούν παραδοσιακά πεδίο έντονης αντιπολίτευσης. Ωστόσο, δεν είναι δεδομένο ότι αυτή η τακτική μεταφράζεται σε εκλογική κεφαλαιοποίηση. Η πορεία του κόμματος στη μεταδιακυβερνητική περίοδο καταγράφει συνεχή συρρίκνωση ποσοστών, ακόμη και σε περιόδους όπου η διαφθορά αποτελούσε κεντρικό σημείο αντιπολιτευτικού λόγου.
Εξηγήσεις ζήτησε και ο ΔΗΣΥ, με την πρόεδρο του κόμματος, Αννίτα Δημητρίου, να παρεμβαίνει δημόσια δύο φορές. Το γεγονός ότι το ζήτημα άγγιζε προσωπικά τον Πρόεδρο και το περιβάλλον του Προεδρικού έδινε πεδίο αντιπολιτευτικής δράσης. Παράλληλα, αναδείχθηκε εκ νέου η εσωκομματική διαφοροποίηση ως προς τη στάση έναντι της κυβέρνησης. Ανάρτηση του κοινοβουλευτικού εκπροσώπου Νίκου Τορναρίτη, με την οποία έκανε λόγο για «ανθρωποφαγία» και υπογράμμιζε τη σημασία των παραιτήσεων της Φιλίππας Καρσερά και του Χαράλαμπου Χαραλάμπους, αποτέλεσε αφορμή έντονης συζήτησης σε εσωκομματική σύσκεψη.
Εντός του ΔΗΣΥ είναι σαφές ότι συνυπάρχουν δύο σχολές σκέψης: η μία που επιδιώκει εγγύτερη σχέση με την κυβέρνηση Χριστοδουλίδη και η άλλη που ζητά σκληρή αντιπολίτευση.
Αντιδράσεις καταγράφηκαν και από τα κόμματα της συμπολίτευσης. ΔΗΚΟ και ΕΔΕΚ άσκησαν έντονη πίεση προς τον Πρόεδρο. Ο Νικόλας Παπαδόπουλος και η ηγεσία του ΔΗΚΟ επισκέφθηκαν το Προεδρικό ζητώντας εξηγήσεις, ενώ συνεδρίασε εκτάκτως και η Γραμματεία του κόμματος. Οι διαστάσεις της υπόθεσης θα μπορούσαν να έχουν αντίκτυπο και στα ίδια τα κόμματα, ενώ για ορισμένους εντός του ΔΗΚΟ αποτέλεσαν αφορμή επαναφοράς της συζήτησης περί αποχώρησης από την κυβέρνηση, στο πλαίσιο και της διαφωνίας για το GSI. Η άποψη αυτή δεν επικράτησε στη Γραμματεία, χωρίς να αποκλείεται να τεθεί στο Εκτελεστικό Γραφείο τις επόμενες ημέρες.
Η εξέλιξη των γεγονότων έδωσε τη δυνατότητα στον Νικόλα Παπαδόπουλο και σε ηγετικά στελέχη του κόμματος να τονίζουν τον καθοριστικό ρόλο του ΔΗΚΟ στη διαχείριση της κρίσης. Με πιο αργά αντανακλαστικά κινήθηκε και η ΕΔΕΚ. Η ΔΗΠΑ, από την πλευρά της, τήρησε χαμηλότερους τόνους, με τον Μάριο Καρογιάν να παρεμβαίνει δημόσια προβάλλοντας πιο υποστηρικτική στάση προς την κυβέρνηση.
Το πώς τελικά θα επηρεάσει το πολιτικό σκηνικό η υπόθεση του βίντεο παραμένει άγνωστο. Ωστόσο, με δεδομένη τη γενικευμένη τάση απαξίωσης του πολιτικού συστήματος, καταγράφεται έντονη ανησυχία για περαιτέρω ενίσχυση νεοεμφανιζόμενων πολιτικών σχηματισμών και, κατ’ επέκταση, για νέα συρρίκνωση των ποσοστών των παραδοσιακών κομμάτων.
Ο Χριστοδουλίδης, ο Οδυσσέας και η σύγκρουση Φιλίππας Καρσερά –Τσικκίνη
Ο ορίζοντας της σύγκρουσης που επιδιώκει το Άλμα με την κυβέρνηση δεν περιορίζεται στις βουλευτικές εκλογές. Εκτείνεται και στις προεδρικές, αναδεικνύοντας μία προσωπική αντιπαράθεση μεταξύ Νίκου Χριστοδουλίδη και Οδυσσέα Μιχαηλίδη. Πέραν της προσωπικής τους αντιπαράθεσης από την περίοδο που ο δεύτερος ήταν Γενικός Ελεγκτής μέχρι και την ομόφωνη απόφαση παύσης του από το Ανώτατο Δικαστήριο, η σύγκρουση αυτή έχει σαφή προεδρικό ορίζοντα.
Οι δύο τους θεωρούνται σχεδόν βέβαιοι διεκδικητές της μάχης του 2028. Ο Νίκος Χριστοδουλίδης, με τη φθορά που φαινόταν να καταγράφει το Άλμα και σε συνδυασμό με τα ανοιχτά μέτωπα της ευρύτερης Κεντροδεξιάς, διέθετε ένα προβάδισμα, το οποίο επιχείρησε να ενισχύσει μέσω πολιτικών κινήσεων. Ο πρόσφατος ανασχηματισμός, το κεντροδεξιό στίγμα διακυβέρνησης και το ιδεολογικοπολιτικό αποτύπωμα του κοινωνικού φιλελευθερισμού που επιχειρήθηκε να προβληθεί αποτελούν ενδεικτικές στρατηγικές επιλογές που ήθελαν να προκαταλάβουν τις εξελίξεις στο στρατόπεδο του ΔΗΣΥ και ίσως του ΔΗΚΟ.
Η κρίση του βίντεο λειτούργησε ως ευκαιρία αντεπίθεσης για το στρατόπεδο του Οδυσσέα Μιχαηλίδη, με πολυμέτωπη πίεση μέσω δηλώσεων, κομματικών ανακοινώσεων και έντονης δραστηριότητας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης από πρόσωπα του περιβάλλοντός του.
Στο πλαίσιο αυτό εντάχθηκε και η σύγκρουση της Φιλίππας Καρσερά με το στέλεχος του Άλματος, Νικολέττα Τσικκίνη. Η πρώτη κινήθηκε νομικά κατά της δεύτερης, ζητώντας την απόσυρση αναρτήσεων που την αφορούν.
Ενδεικτικό της έντασης είναι ότι ο ίδιος ο Οδυσσέας Μιχαηλίδης έσπευσε να υπερασπιστεί τη Νικολέττα Τσικκίνη, η οποία αποτελεί σημείο αναφοράς για αιχμηρά σχόλια και χαρακτηρισμούς σε διαδικτυακά βίντεο. Συχνά, ο ίδιος ο Μιχαηλίδης δέχεται επικρίσεις για τη δράση όχι μόνο της αυγκεκριμένης κυρίας αλλά και άλλων προσώπων του περίγυρού του.
Η κίνηση της Φιλίππας Καρσερά να κινηθεί νομικά εναντίον της κρίνεται πολιτικά και επικοινωνιακά, ιδίως υπό τις παρούσες συνθήκες. Προκάλεσε ποικίλα σχόλια, στρέφοντας περαιτέρω την προσοχή στη Νικολέττα Τσικκίνη και στο περιεχόμενο των αναρτήσεών της και ίσως, πολιτικά να λειτουργήσει αρνητικά για την κυβέρνηση.
Το βίντεο και οι ρωγμές στο πολιτικό σύστημα
ΒΑΣΙΛΗΣ ΠΡΩΤΟΠΑΠΑΣ
ΠΟΛΙΤΙΚΟΣ ΑΝΑΛΥΤΗΣ
Η υπόθεση με το επίμαχο βίντεο επηρεάζει το πολιτικό και κομματικό σκηνικό σε τρία διακριτά επίπεδα.
Σε θεσμικό επίπεδο, αναζωπυρώνεται η συζήτηση γύρω από το πολιτικό χρήμα, τη διαφάνεια και τα όρια μεταξύ ιδιωτικών συμφερόντων και κρατικής εξουσίας. Παράλληλα, αποκαλύπτεται για ακόμη μία φορά η αδυναμία – ή και η ανυπαρξία – πραγματικά ανεξάρτητων θεσμών που θα μπορούσαν να ασκήσουν ουσιαστικό έλεγχο στην εκάστοτε εκτελεστική εξουσία, ακόμη και στο υψηλότερο δυνατό επίπεδο.
Σε επικοινωνιακό επίπεδο, τραυματίζεται η πολιτική αξιοπιστία του Προέδρου της Δημοκρατίας και της κυβέρνησης. Ο Νίκος Χριστοδουλίδης εξελέγη με ένα ισχυρό αφήγημα «νέου ήθους» και υπέρβασης των παλαιών κομματικών πρακτικών. Το σκάνδαλο δημιουργεί σοβαρές ρωγμές σε αυτό το αφήγημα. Η αρχική αντίδραση του Προεδρικού κρίθηκε προβληματική, ενώ οι παραιτήσεις ήρθαν με καθυστέρηση και με τρόπο που άφηνε την εντύπωση ότι ο Πρόεδρος εξαναγκάστηκε από τη δημόσια κατακραυγή ή/και από πιέσεις κυβερνητικών εταίρων.
Σε κομματικό και εκλογικό επίπεδο, η υπόθεση προστίθεται σε ένα ήδη βαρύ κλίμα κοινωνικής δυσπιστίας και απαξίωσης, το οποίο αγγίζει συνολικά το παραδοσιακό κομματικό σύστημα.
Είναι αμφίβολο αν οποιοδήποτε από τα κόμματα της αντιπολίτευσης αποκομίζει ουσιαστικά εκλογικά οφέλη. Μεγάλη μερίδα του εκλογικού σώματος θεωρεί ότι τα παλιά κόμματα δεν είναι άμοιρα ευθυνών για παρόμοια φαινόμενα στο παρελθόν και, ελλείψει πειστικής αυτοκριτικής, αντιμετωπίζει τη σημερινή τους στάση ως υποκριτική και ανειλικρινή. Το βέβαιο είναι ότι ενισχύονται οι τάσεις περαιτέρω αποσυσπείρωσης, η αποχή, αλλά και η δυναμική νέων πολιτικών σχηματισμών που, χωρίς βαρίδια από το παρελθόν, επενδύουν στον καταγγελτικό λόγο και στην ψήφο αποδοκιμασίας ή τιμωρίας. Για το ΑΛΜΑ και την Άμεση Δημοκρατία, ο δρόμος προς τις κάλπες του προσεχούς Μαΐου φαίνεται να γίνεται πιο πλατύς.
Μπορεί άραγε υποθέσεις όπως αυτή να εξελιχθούν σε πολιτική ταφόπλακα για έναν Πρόεδρο με φιλοδοξίες επανεκλογής; Κάθε απάντηση θα ήταν παρακινδυνευμένη. Ο πολιτικός χρόνος είναι εξαιρετικά πυκνός. Τη μία μέρα βρίσκεσαι στα ύψη, την επόμενη ένα αναπάντεχο γεγονός μπορεί να σε ρίξει στα τάρταρα. Αυτό δεν αφορά μόνο τον Πρόεδρο, αλλά όλες τις πολιτικές δυνάμεις και τα πρόσωπα. Η εμπειρία, ωστόσο, δείχνει ότι τα τραύματα που προκαλούν τέτοια περιστατικά σπάνια επουλώνονται πλήρως. Συχνά μεταφέρονται ως μόνιμο πολιτικό βάρος.
Το βίντεο φέρνει τσουνάμι στις βουλευτικές;
ΑΝΔΡΕΑΣ ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΣ
ΕΠΟΙΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΟΣ
Το σκάνδαλο που προκάλεσε η έρευνα του Al Jazeera, The Cyprus Papers, το 2020 ήταν σαφώς μεγαλύτερο από το σημερινό βίντεο των «επενδυτών» που ξεγέλασαν την Προεδρία. Οι πολιτικές του συνέπειες, όμως, ήταν ηπιότερες από αυτές που προκαλεί σήμερα το νέο βίντεο. Τότε παραιτήθηκαν ο Πρόεδρος της Βουλής και ένας βουλευτής του ΑΚΕΛ. Σήμερα έχει πληγεί το στενό (στενότερο δεν υπάρχει) περιβάλλον του Προέδρου της Δημοκρατίας, με τις παραιτήσεις της συζύγου του και του διευθυντή του γραφείου του (και σύγαμπρού του).
Κοινός παρονομαστής των δύο κρίσεων είναι η εγγύτητά τους με τις βουλευτικές εκλογές: το Al Jazeera ξέσπασε τον Οκτώβριο του 2020, επτά μήνες πριν από τις εκλογές του 2021· σήμερα βρισκόμαστε τέσσερις μήνες πριν από τις εκλογές του 2026.
Δεν ισχυρίζομαι ότι ο αντίκτυπος θα είναι ίδιος. Αν όμως δούμε τι συνέβη το 2021, προκύπτει ένας χρήσιμος μπούσουλας. Η αποχή (μαζί με λευκά και άκυρα) έμεινε σχεδόν αμετάβλητη, γύρω στο 37%, μεταξύ 2016 και 2021. Εκείνο που εκτινάχθηκε ήταν η αντισυστημική ψήφος: από 6,87% το 2016, σχεδόν τριπλασιάστηκε στο 19,1% το 2021 (αύξηση 179%). Τότε μόνο το ΕΛΑΜ (6,78%) πέρασε το μέτρο εισόδου· το υπόλοιπο 12,32% έμεινε εκτός Βουλής.
Οι ενδείξεις είναι καταιγιστικές.
• Σήμερα, πέραν του ΕΛΑΜ (του οποίου η αντισυστημικότητα μπάζει), δύο τουλάχιστον σχήματα –το ΑΛΜΑ και η Άμεση Δημοκρατία– δείχνουν να πιάνουν, μέχρι και τρεις φορές, το μέτρο.
• Η πιο δημοφιλής το 2021, βάσει σταυρών προτίμησης, βουλευτής Ειρήνη Χαραλαμπίδου, σίγουρα θα είναι εκτός συστημικού στρατοπέδου και ίσως μεταπηδήσει στο αντισυστημικό.
• Σε πρόσφατη δημοσκόπηση, πριν το νέο σκάνδαλο, τα αντισυστημικά κόμματα αθροίζουν ήδη 39%, με 9% αναποφάσιστους.
Αν οι τάσεις επιβεβαιωθούν στην κάλπη, τον Μάιο θα έχουμε τη μεγαλύτερη αναδιανομή πολιτικής ισχύος από το 1974.