Sexuality and Eroticism in Old Age

«Η σεξουαλικότητα και ο ερωτισμός στους ηλικιωμένους δεν είναι απλώς «επιτρεπόμενες» συμπεριφορές, αλλά προσαρμοστικές δραστηριότητες που υποστηρίζουν τη σωματική υγεία, τη συναισθηματική ευεξία, το βάθος στις σχέσεις και τη συνολική ποιότητα ζωής» ανέφερε σε δηλώσεις του στον «Φ» ο γνωστός ειδικός παθολόγος-γεροντολόγος δρ Μάριος Κυριαζής (MD, DSc). Ο δρ Κυριαζής που είναι διευθυντής του Εθνικού Κέντρου Γεροντολογίας Κύπρου στη Λάρνακα και αρχισυντάκτης του διεθνούς επιστημονικού περιοδικού Frontiers in Geriatric Medicine τόνισε στην πολύ ενδιαφέρουσα παρέμβασή του για το πάντα επίκαιρο αυτό ζήτημα που αφορά χιλιάδες άτομα τρίτης ηλικίας, ότι «πολλοί άνθρωποι έχουν την εσφαλμένη εντύπωση ότι μετά από μια ορισμένη ηλικία, ας πούμε 70 ή 75 ετών, το άτομο δεν θα πρέπει να ενδιαφέρεται να ερωτευτεί, ούτε να έχει συναισθήματα σεξουαλικότητας. Αλλά μελέτες που έχουν γίνει από πολλούς επιστήμονες καταδεικνύουν ότι η σεξουαλικότητα και ο ερωτισμός στην τρίτη ηλικία ή ακόμα και στη μέση ηλικία βοηθούν στην υγιή γήρανση».
Όπως υπογράμμισε ο δρ Κυριαζής, «σε βιολογικό επίπεδο η σεξουαλική δραστηριότητα και η ερωτική διέγερση στην τρίτη ηλικία βελτιώνουν τη λειτουργία της καρδίας και τη διατήρηση της ορμονικής ισορροπίας (π. χ. ωκυτοκίνη, ενδορφίνες). Συμβάλλουν σε καλύτερο ύπνο, μειωμένο αίσθημα πόνου και βελτιωμένο ανοσοποιητικό. Σε ψυχολογικό επίπεδο ο ερωτισμός και η οικειότητα μειώνουν το άγχος και την κατάθλιψη μέσω νευροχημικών επιδράσεων (ντοπαμίνη, ωκυτοκίνη, σεροτονίνη). Η συναισθηματική οικειότητα βοηθά στη μνήμη και τη συναισθηματική ρύθμιση προστατεύοντας κατά της μοναξιάς και ακόμα και της άνοιας. Αυτό μειώνει τα συναισθήματα εγκατάλειψης και παρέχει στο άτομο τη βεβαιότητα ότι είναι επιθυμητό, που είναι πολύ σημαντικό συναίσθημα για τη ψυχολογική ανθεκτικότητα στην τρίτη ηλικία. Παρόλο που γενικά πιστεύεται ότι η γήρανση περιορίζει τη σεξουαλική έκφραση, είναι ωστόσο δυνατό να βιώσουμε ορισμένες θετικές επιπτώσεις. Για παράδειγμα, μετά τον θάνατο ενός μακροχρόνιου συντρόφου, ο επιζών σύντροφος μπορεί να έχει μια ευκαιρία να εξερευνήσει άλλες σχέσεις – του ιδίου ή και του άλλου φύλου».
Η γήρανση δεν… ισοδυναμεί με ασεξουαλικότητα
«Η διατήρηση της ερωτικής ταυτότητας πάει ενάντια σε αυτό που πιστεύουν πολλοί, ότι τάχα η γήρανση ισοδυναμεί με ασεξουαλικότητα» μας είπε ο δρ Κυριαζής και πρόσθεσε: «Το αίσθημα της σεξουαλικά ζωντανής δραστηριότητας βοηθά στην αυτοεκτίμηση, την αυτονομία και την προσωπική αξιοπρέπεια, ειδικά στο πλαίσιο ασθένειας, αναπηρίας ή ιδρυματικής φροντίδας. Ο ερωτισμός μπορεί να λειτουργήσει ως μια μορφή «θετικής συνεργασίας» – μια κοινή, ενσωματωμένη επιβεβαίωση της ζωής, της σύνδεσης και του νοήματος. Η σεξουαλικότητα και ο ερωτισμός στους ηλικιωμένους δεν είναι συμπεριφορές αναζήτησης ευχαρίστησης, αλλά κάτι βαθύτερο που αφορά τη συνεργασία για κοινή ρύθμιση, αμοιβαία επιβεβαίωση και ευθυγράμμιση αναγκών και νοημάτων. Και αυτό σίγουρα είναι κάτι θετικό».
Συνέχισε λέγοντας τα εξής: «Ο ερωτισμός είναι αναγκαίος διότι προωθεί την αγάπη, κάτι που είναι βασικό για την εξέλιξη του ανθρώπινου είδους. Η αγάπη είναι μια διαρκής κατάσταση θετικής συνεργασίας (σωματικής, συναισθηματικής, ψυχικής), μεταξύ δύο ή περισσότερων παραγόντων, που χαρακτηρίζεται από αμοιβαίο συντονισμό, ευθυγραμμισμένους στόχους, αρμονία και αμοιβαία ενίσχυση της πολυπλοκότητας, της ευημερίας και του αναδυόμενου δυναμικού του άλλου. Αυτή η κατάσταση συνεργασίας διατηρείται μέσω της ανταλλαγής πληροφοριών που βασίζονται στην έλξη, του κοινού νοήματος και της συγχρονισμένης συμπεριφοράς που συλλογικά μειώνουν τη συστημική σύγκρουση και αυξάνουν τη συνοχή εντός και μεταξύ των συμμετεχόντων παραγόντων. Είναι το αντίθετο της τριβής και οποιωνδήποτε αρνητικών καταστάσεων που εμποδίζουν την ανοδική κατεύθυνση της ανθρώπινης εξέλιξης».
Επιμένει για πάντα η επιθυμία για οικειότητα!
Όπως ο δρ Κυριαζής γράφει και στο βιβλίο του «Μέσα στην Ιατρική Καταιγίδα», η σεξουαλική επιθυμία δεν μειώνεται με την ηλικία για πολλούς από εμάς. Όπως αναφέρει, «ενώ η συχνότητα ή η φύση της σεξουαλικής δραστηριότητας μπορεί να αλλάζει με την πάροδο του χρόνου λόγω διαφόρων παραγόντων όπως η υγεία, η κατάσταση της σχέσης ή οι ορμονικές αλλαγές, εντούτοις η επιθυμία για οικειότητα και σεξουαλική έκφραση μπορεί να επιμένει καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής. Λάβετε υπόψη ότι η σεξουαλική δραστηριότητα και η ερωτική οικειότητα έχουν συσχετιστεί με διάφορα οφέλη για την υγεία, όπως βελτιωμένη συναισθηματική ευεξία, μειωμένο άγχος, ενισχυμένη ανοσοποιητική λειτουργία και καλύτερη καρδιαγγειακή υγεία. Αυτά τα οφέλη ισχύουν για άτομα όλων των ηλικιών, συμπεριλαμβανομένων των ηλικιωμένων. Δυστυχώς υπάρχει το στερεότυπο ότι οι ηλικιωμένοι δεν ενδιαφέρονται για το σεξ και η παρανόηση ότι η σεξουαλικότητα μειώνεται ή χάνεται με την ηλικία. Κι όμως η αποδοχή και ο «εορτασμός» της σεξουαλικότητας σε μεγαλύτερη ηλικία είναι μια σημαντική πτυχή της προώθησης της συνολικής ευεξίας και της ποιότητας ζωής. Είναι απαραίτητο να αναγνωρίζουμε την ποικιλομορφία των εμπειριών και των επιθυμιών μεταξύ των ηλικιωμένων ενηλίκων και να υποστηρίζουμε το δικαίωμά τους να εκφράζουν τη σεξουαλικότητά τους με τρόπους που είναι ουσιαστικοί και ικανοποιητικοί για αυτούς».
Σεξουαλική διέγερση και η ορμόνη της αγάπης
Ο δρ Κυριαζής πρόσθεσε ότι «η σεξουαλική διέγερση και δραστηριότητα έχει πολλά οφέλη που αφορούν το ενδοκρινικό, το ανοσοποιητικό, το κυκλοφορικό και το νευρολογικό σύστημα. Π. χ. η διέγερση του μαστού (θηλής) μπορεί να σχετίζεται όχι μόνο με τη σεξουαλική ευχαρίστηση, αλλά και με τη μείωση του κινδύνου καρκίνου της μήτρας, του μαστού, του ενδομητρίου και των ωοθηκών, καθώς και με τη μείωση του κινδύνου κατάθλιψης και την αύξηση των θετικών συναισθημάτων. Άλλες μορφές σεξουαλικής διέγερσης περιλαμβάνουν αυτά που έγραψα σε μερικές επιστημονικές εργασίες, αξιολογημένες από ομοτίμους και είναι η δονητική διέγερση, η οπτική ερωτική, τα σεξουαλικά παιχνίδια, οι ασυνήθιστες σεξουαλικές στάσεις και η χρήση βοηθημάτων καινοτομίας. Επισημαίνεται ότι αυτές οι δραστηριότητες πρέπει να είναι συναινετικές και νόμιμες και όχι αναγκαστικές. Η καινοτομία της διέγερσης γίνεται αντιληπτή ως θετική πρόκληση από τα εγκεφαλικά μας κύτταρα και αυτό βελτιώνει τη λειτουργία τους και απελευθερώνει οξυτοκίνη, ενδορφίνες, ντοπαμίνη και σεροτονίνη που βελτιώνουν την ευεξία. Πρόκειται για τέσσερις ουσίες που συνδέονται με το αίσθημα της χαράς και της ευτυχίας, με θετική επίδραση στα συναισθήματα. Η οξυτοκίνη είναι λιγότερο γνωστή. Παράγεται στον υποθάλαμο στον εγκέφαλο και η κύρια λειτουργία της είναι να διευκολύνει τον τοκετό. Αλλά έχει και άλλες ιδιότητες, οι οποίες της έχουν δώσει το όνομα «ορμόνη της αγάπης». Η παραγωγή της αυξάνεται με μασάζ, αγκαλιές, φιλιά, χάδια και με τον ερωτισμό γενικότερα. Κι αυτό δίνει επίσης μια επιστημονική εξήγηση γιατί η αγάπη συνδέεται με την καρδιά.
‘ Όταν είμαστε ερωτευμένοι λέμε φράσεις όπως «μου ραγίζεις την καρδιά» ή «η καρδιά μου χτυπάει γρήγορα» κ.λ.π. Λοιπόν, έχει πλέον αποδειχθεί ότι η οξυτοκίνη βοηθά στην επιδιόρθωση της καρδιάς μετά από βλάβη! Μειώνει τη φλεγμονή, ενδυναμώνει τους μύες της καρδιάς και επιδιορθώνει τον μεταβολισμό τους. Οι επιστήμονες προσπαθούν ακόμη και να φτιάξουν ένα φάρμακο με βάση την οξυτοκίνη για να το χορηγήσουν σε όσους έχουν υποστεί καρδιακή προσβολή. Οι υπόλοιποι από εμάς θα ήταν καλό να αυξήσουμε την παραγωγή οξυτοκίνης μας με τους τρόπους που ανέφερα, για να έχουμε μια καλή καρδιά από όλες τις απόψεις. Η ντοπαμίνη από την άλλη πλευρά, παράγεται όχι μόνο κατά τη διάρκεια ενός ευχάριστου γεγονότος, αλλά και κατά την προσμονή ενός ευχάριστου γεγονότος. Για παράδειγμα, ακόμη και η προσμονή ενός παθιασμένου φιλιού αυξάνει τα επίπεδα ντοπαμίνης. Η ολοκληρωμένη εμπειρία βιώνεται όταν ζούμε το πραγματικό γεγονός με την αλληλεπίδραση και των τεσσάρων ουσιών».
Προβλήματα εμμηνόπαυσης, αλλά και θετικές αλλαγές
«Η εμμηνόπαυση στις γυναίκες φέρνει ενδοκρινικές, νευροαγγειακές και ιστικές αλλαγές που μπορούν να επηρεάσουν τη σεξουαλικότητα, αλλά καμία από αυτές δεν καθιστά τη σεξουαλικότητα αδύνατη ή «μη φυσιολογική», μας είπε ο δρ Κυριαζής. «Μερικά προβλήματα – πρόσθεσε – είναι το ουρογεννητικό σύνδρομο εμμηνόπαυσης (GSM), πολύ συχνό και συχνά υποδιαγνωσμένο. Επίσης η κολπική ξηρότητα, το κάψιμο, ο κνησμός, ο πόνος κατά τη σεξουαλική επαφή, πρόβλημα με την ούρηση και υποτροπιάζουσες ουρολοιμώξεις. Αυτές οι αλλαγές οφείλονται στην ανεπάρκεια οιστρογόνων που επηρεάζει τους ουρογεννητικούς ιστούς και όχι στη γήρανση αυτή καθαυτή. Παρατηρείται επίσης μειωμένη σεξουαλική επιθυμία, πάλι λόγω ορμονικών διαταραχών αλλά και λόγω ψυχολογίας, ελαττωμένου αυθορμητισμού και βραδύτερης διέγερσης, με λιγότερο έντονους οργασμούς. Υπάρχουν και θέματα με αλλαγές στο βάρος, στο δέρμα και στο στήθος, ενώ υπάρχει και η προκατάληψη ότι οι μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες είναι «ασεξουαλικές». Όμως πολλές γυναίκες αναφέρουν βελτιωμένη σεξουαλική ικανοποίηση μετά την εμμηνόπαυση. Δεν έχουν το άγχος να μείνουν έγκυες και το σεξ γίνεται πιο εξερευνητικό, παιχνιδιάρικο και συναισθηματικά εστιασμένο. Τα προσωπικά θέματα βελτιώνονται (συναισθηματική οικειότητα, σύνδεση, επικοινωνία, καλύτερη αυτογνωσία) και η σεξουαλικότητα ενσωματώνεται περισσότερο στην ταυτότητα και δεν καθοδηγείται μόνο από ορμόνες. Η εμμηνόπαυση δεν τερματίζει τη σεξουαλικότητα αλλά την μεταμορφώνει. Από πολλές απόψεις γίνεται μια λιγότερο βιολογική επείγουσα ανάγκη και περισσότερο συνειδητή επιλογή – κάτι που ορισμένες γυναίκες βιώνουν ως βαθιά απελευθερωτικό».
Στην Κύπρο δυσκολεύονται περισσότερο οι γυναίκες…
Αναφερόμενος στην κοινωνική πτυχή του θέματος ο δρ Κυριαζής μας είπε ότι στην κυπριακή πραγματικότητα οι γυναίκες στην τρίτη ηλικία που έμειναν χήρες, αντιμετωπίζουν περισσότερες δυσκολίες από τους άνδρες συνομήλικους τους στο ζήτημα της ερωτικής ζωής. Θέλουν κάποιο δεσμό και συναισθηματική σύνδεση, παρόλο που μπορεί να έχουν προβλήματα υγείας λόγω εμμηνόπαυσης, αρθρίτιδα και άλλα. Κάποιες δεν έχουν τέτοια προβλήματα, όμως διαπιστώνουν ότι οι ηλικιωμένοι άντρες δεν… ενδιαφέρονται γι’ αυτές, αλλά ενδιαφέρονται για νεότερες γυναίκες γιατί προφανώς έτσι ανεβαίνει η ψυχολογική τους διάθεση ότι…δεν γέρασαν ακόμα. Μιλούσα χθες με κάποιες κυρίες μεταξύ 70-75 χρόνων που βγαίνουν έξω, κοινωνικοποιούνται αλλά δεν βρίσκουν σύντροφο – σύντροφο όχι για τίποτε…άγριο σεξ αλλά για οικειότητα, ερωτισμό, αγκαλιές, φιλιά και συναισθηματική σύνδεση. Στη δική μας κυπριακή κουλτούρα αν δούμε μια ηλικιωμένη γυναίκα με ένα νεαρότερο άνδρα τους χλευάζουμε, ενώ ο ηλικιωμένος που έχει σχέση με μια νεότερη γυναίκα, θεωρείται…μάγκας».
Καλέσαμε τον δρα Κυριαζή να σχολιάσει την αναφορά της εκ των ιδρυτών του Παρατηρητήριου Τρίτης Ηλικίας Κύπρου Γιαννούλας Αντωνίου για την περίπτωση ενός ηλικιωμένου ζευγαριού που γνωρίστηκαν σε οίκο ευγηρίας της Λεμεσού και φορούσαν πάνα για την ακράτεια ούρων, αλλά που σταμάτησαν να φορούν πάνα, μετά που έκαναν σχέση μεταξύ τους έστω κι αν αυτή ήταν πλατωνική! «Όταν νιώθεις παραμελημένος και μόνος – σχολίασε ο δρ Κυριαζής – πέφτει η ψυχολογία σου και μπορεί να έχεις ακράτεια, ενώ αν φτιάξεις μια σχέση με άλλο άτομο, βελτιώνεται η ψυχολογική σου κατάσταση και δεν… χρειάζεσαι την πάνα!».
Αναφέρθηκε και σε δεύτερη περίπτωση που αποκάλυψε η Γιαννούλα Αντωνίου, για ένα ζευγάρι ερωτευμένων ηλικιωμένων που ήθελαν να παντρευτούν, αλλά τα παιδιά εκείνου δεν τους το επέτρεψαν και ο άνδρας ουσιαστικά αυτοκτόνησε αρνούμενος το φαγητό για πολύ καιρό, γιατί τον εμπόδισαν να έχει μια καλή σχέση. Ο δρ Κυριαζής μας είπε ότι στην περίπτωση αυτή προέκυψε δυστυχώς αντίθετο – τραγικό – αποτέλεσμα.
Γνώρισε τον έρωτα στα 65…
«Ο μόνος άνδρας στη ζωή μου, πριν πεθάνει, ήταν ο σύζυγος μου», μας είπε η 74χρονη Μαρία Α. «Δυστυχώς με χρησιμοποιούσε στο κρεβάτι σαν μηχανή – ένα σεξουαλικό αντικείμενο για τη δική του ικανοποίηση. Ποτέ δεν σκέφτηκε ότι κι εγώ είχα την ίδια φυσική ανάγκη. Όταν τόλμησα να το εκφράσω, με αποκάλεσε «πουτάνα» και ήταν περιφρονητικός απέναντι μου. Στα 45 έμεινα χήρα αλλά για πολλά χρόνια δεν τόλμησα να γνωρίσω και να ζήσω με κάποιον άλλον άντρα τον πραγματικό έρωτα. Τραβιόμουν πίσω όταν καταλάβαινα ότι με ήθελαν μόνο για σεξ κι αυτές τις προθέσεις τους τις θεωρούσα υποτιμητικές για μένα. Σε ένα ταξίδι στα 65 μου χρόνια συνάντησα ένα μοναχικό άντρα και γίναμε φίλοι αφού κι εκείνος ήταν χήρος από πολλά χρόνια. Μέσα από τη φιλία μπορέσαμε να εκφραστούμε με ειλικρίνεια για την αφόρητη μοναξιά μας αλλά και για την επιθυμία μας να ζήσουμε όσα είχαμε στερηθεί τόσα χρόνια. Γνωρίσαμε τον έρωτα σε ώριμη ηλικία κι όταν εκείνος δεν μπορούσε πια να ανταποκριθεί σεξουαλικά, δεν τον εγκατέλειψα. Τον χάιδευα τον φιλούσα τον αγκάλιαζα και του ψιθύριζα «κι αυτό έρωτας είναι αγαπημένε μου»!
Ζει στα 73 την καλύτερη περίοδο της ζωής του!
Την «καλύτερη περίοδο της ζωής του» μας είπε ότι περνά ο 73χρονος επιχειρηματίας Φίλιππος Δ. πατέρας δύο ενήλικων παιδιών, ο οποίος χώρισε από τη σύζυγο του πριν 14 χρόνια, έκανε δεσμό με 11 γυναίκες αυτό το διάστημα και τους τελευταίους μήνες έχει ερωτική σχέση με μια κοπέλα 22 χρόνια μικρότερη του. «Το διαζύγιο – μας είπε – ήταν απελευθερωτικό για μένα. Σαν να ξανάρχιζα να ζω και μάλιστα οι δουλειές μου από τότε πάνε από το καλό στο καλύτερο. Δεν αντιμετωπίζω οποιοδήποτε πρόβλημα υγείας και δεν θυμάμαι να ένιωθα καλύτερα ποτέ πριν. Στην ηλικία μου ξέρω πια τι θέλω από μια σχέση και από την άλλη νιώθω πιο ελεύθερος από τις καθημερινές υποχρεώσεις της δουλειάς. Οπότε ζούμε την κάθε μας μέρα για όσο καιρό είμαστε καλά και οι δύο και…όπου βγάλει. Μπορεί να είμαστε μαζί για ακόμα ένα μήνα και μπορεί να είμαστε μαζί για τον επόμενο μισό αιώνα!».