Ένταξη μεταναστών στην κυπριακή κοινωνία για να σπάσουν τα γκέτο – Τι λέει για την πρώτη Εθνική Στρατηγική ο Νικόλας Ιωαννίδης

Η Κύπρος αφού πέρασε από σαράντα μύρια κύματα, χιλιάδες μετανάστες εγκαταστάθηκαν στο νησί, όπου ήθελαν δημιουργώντας γκέτο, έρχεται η πρώτη Εθνική Στρατηγική Ένταξης Μεταναστών 2025-2029 που συνοδεύεται από Σχέδιο Δράσης για να ρυθμίσει τα κακώς κείμενα και να εξαλείψει τις αντιδράσεις των τοπικών κοινωνιών.
Είναι βαρύνουσας σημασίας η παραδοχή του Υφυπουργού Μετανάστευσης Νικόλα Ιωαννίδη, ότι η ένταξη όταν υλοποιείται αποσπασματικά, δημιουργούνται κοινωνικά κενά τα οποία γεμίζουν γρήγορα με περιθωριοποίηση, παραοικονομία, εκμετάλλευση και φαινόμενα γκετοποίησης. Όταν αυτά παγιωθούν, το κόστος δεν είναι μόνο οικονομικό. Είναι κοινωνικό, θεσμικό και, τελικά, κόστος ασφάλειας.
Με το Σχέδιο Δράσης, θα γίνονται εντατικά μαθήματα γλώσσας σε Κοφίνου και Λίμνες για αιτούντες άσυλο σε κυλιόμενη βάση, θα παραχωρούνται δωρεάν μαθήματα εκμάθησης ελληνικής γλώσσας, σε όλα τα επίπεδα σε κυλιόμενη βάση δια ζώσης και διαδικτυακά με πιστοποιητικό παρακολούθησης μετά από εξέταση εκτός κέντρων φιλοξενίας. Θα υιοθετηθεί η πλατφόρμα HelpRefugeesWork .org ως εργαλείο διευκόλυνσης της πρόσβασης στην απασχόληση. Η πλατφόρμα, η οποία είναι ήδη λειτουργική, αναγνωρίζεται ως ευρωπαϊκή καλή πρακτική. Θα προωθηθούν προγράμματα παιδικής φροντίδας σε προσιτές τιμές ή δωρεάν για διευκόλυνση της πρόσβασης των μεταναστριών στην απασχόληση. Θα διεξάγονται μαθήματα πολιτιστικού προσανατολισμού για τους νεοαφιχθέντες για την υποστήριξη της ένταξής τους στην τοπική κοινότητα. Θα γίνει χαρτογράφηση των περιοχών απασχόλησης και στέγασης των μεταναστών.
Ο Υφυπουργός Μετανάστευσης ξεκαθαρίζει πως η Στρατηγική δεν είναι πολιτική «ανοικτών θυρών» και προειδοποιεί όσους δεν προσαρμοστούν ότι θα αντιμετωπίζονται με αυστηρότητα.
Ο «Φ» παρουσιάζει την Εθνική Στρατηγική με «οδηγό» τον Υφυπουργό Μετανάστευσης, ο οποίος εξηγεί ότι η Κυπριακή Δημοκρατία περνά σε μια πιο ολοκληρωμένη, ώριμη και θεσμικά θωρακισμένη φάση μεταναστευτικής πολιτικής. Σε αυτή τη φάση, η διαχείριση των μεταναστευτικών ροών, η ασφάλεια, η κοινωνική συνοχή, πτυχή της οποίας συνιστά η λειτουργική ένταξη των νομίμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών, αντιμετωπίζονται ως αλληλένδετες έννοιες. Η μετανάστευση είναι μια διαρκής συνθήκη που επηρεάζει την αγορά εργασίας, τις τοπικές κοινωνίες και τη συνολική ανθεκτικότητα του κράτους. Γι’ αυτό και απαιτεί πολιτική με κανόνες, μεθοδολογία, συντονισμό και μετρήσιμα αποτελέσματα.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, και όπως ρητά προβλέπεται στον νόμο για την ίδρυση του Υφυπουργείου Μετανάστευσης και Διεθνούς Προστασίας, μία από τις κύριες αρμοδιότητες και ευθύνες του Υφυπουργείου είναι η εκπόνηση στρατηγικής για την ένταξη των νομίμως διαμενόντων υπηκόων τρίτων χωρών στη Δημοκρατία και ο συντονισμός της εκτέλεσης των απαραίτητων δράσεων για την εφαρμογή της, σε συνεργασία με άλλα υπουργεία, υπηρεσίες και κρατικές αρχές. Σε αυτή τη βάση, το Υφυπουργείο εκπόνησε και έθεσε σε δημόσια διαβούλευση την πρώτη Εθνική Στρατηγική Ένταξης Μεταναστών και το συναφές Σχέδιο Δράσης για την περίοδο 2025-2029, η οποία αναμένεται να κατατεθεί στο Υπουργικό Συμβούλιο για έγκριση εντός Ιανουαρίου.
Η Στρατηγική αυτή αντιμετωπίζει μια πραγματικότητα που υπάρχει ήδη και θα συνεχίσει να υπάρχει: Ανθρώπους που διαμένουν νόμιμα στην Κύπρο για εργασία, σπουδές, επαγγελματική εκπαίδευση, διεθνή προστασία ή άλλες μορφές νόμιμης παραμονής. Στόχος της είναι να ενισχυθεί η κοινωνική συνοχή, να μειωθούν οι κοινωνικές τριβές και να ληφθούν υπ’ όψιν οι ανησυχίες της κοινωνίας, να διασφαλιστεί η δημόσια τάξη και να αξιοποιηθεί παραγωγικά το ανθρώπινο δυναμικό που ήδη βρίσκεται στη χώρα, με σεβασμό στη νομιμότητα.
Ιδιαίτερη σημασία έχει ότι η Στρατηγική εδράζεται σε ευρωπαϊκές και διεθνείς κατευθυντήριες γραμμές. Είναι πλήρως εναρμονισμένη με το ευρωπαϊκό κεκτημένο και τις σύγχρονες πρακτικές διακυβέρνησης στη μετανάστευση και το άσυλο, όπου η ένταξη δεν αντιμετωπίζεται ως «παράρτημα» της πολιτικής, αλλά ως απαραίτητος πυλώνας για τη σταθερότητα και τη βιωσιμότητα των συνολικών μεταναστευτικών ρυθμίσεων. Η Κύπρος προχωρεί, έτσι, με ένα πλαίσιο που συνδέεται με τις ευρωπαϊκές προτεραιότητες για ένταξη, με την ευρύτερη στρατηγική προσέγγιση που διαμορφώνει η Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά και με τις διεθνείς δεσμεύσεις προστασίας δικαιωμάτων και αξιοπρέπειας, πάντοτε, όμως, έχοντας υπόψη τα ζητήματα που απασχολούν την κυπριακή κοινωνία.
Γιατί όμως κρίθηκε αναγκαία η κατάρτιση της Εθνικής Στρατηγικής τώρα; Σύμφωνα με τον Υφυπουργό Μετανάστευσης, πολιτικές ένταξης εφαρμόζονται εδώ και χρόνια σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, ωστόσο οι ισχυρές μεταναστευτικές πιέσεις των τελευταίων ετών κατέστησαν πιο εμφανές, κάτι που η διεθνής εμπειρία δείχνει καθαρά ότι: όταν η ένταξη υλοποιείται αποσπασματικά, δημιουργούνται κοινωνικά κενά τα οποία γεμίζουν γρήγορα με περιθωριοποίηση, παραοικονομία, εκμετάλλευση και φαινόμενα γκετοποίησης. Όταν αυτά παγιωθούν, το κόστος δεν είναι μόνο οικονομικό. Είναι κοινωνικό, θεσμικό και, τελικά, κόστος ασφάλειας.
Στην Κύπρο, οι πιέσεις των προηγούμενων ετών επιβάρυναν υπηρεσίες, δομές και τοπικές κοινότητες. Η κατακόρυφη μείωση των ροών μετά το 2023, λόγω των μέτρων της Κυβέρνησης, δημιούργησε περιθώριο καλύτερου σχεδιασμού. Ωστόσο, παραμένουν κάποιες προκλήσεις, τις οποίες το Υφυπουργείο διαχειρίζεται. Μέχρι σήμερα, δράσεις ένταξης υλοποιούνταν συχνά χωρίς ενιαίο συντονισμό, με διαφορετικές προτεραιότητες από διαφορετικούς φορείς και χωρίς σταθερό μηχανισμό παρακολούθησης. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να μην υπάρχει πάντοτε καθαρή εικόνα για το τι αποδίδει και τι όχι, αλλά και να δημιουργούνται στρεβλώσεις.
Πού απευθύνεται
Η Στρατηγική, σύμφωνα με τον κ. Ιωαννίδη, απευθύνεται σε όλους τους νομίμως διαμένοντες υπηκόους τρίτων χωρών. Στις βασικές ομάδες-στόχους περιλαμβάνονται άτομα που διαμένουν νόμιμα στη Δημοκρατία με άδειες εργασίας, σπουδών ή άλλες νόμιμες ρυθμίσεις, συμπεριλαμβανομένων ατόμων στα οποία έχει χορηγηθεί διεθνής προστασία ή η αίτηση ασύλου είναι εκκρεμής. Παράλληλα, δίνεται προσοχή σε ομάδες με αυξημένες ανάγκες υποστήριξης, όπως οι ασυνόδευτοι ανήλικοι, καθώς και σε περιπτώσεις που απαιτούν πιο στοχευμένη προσέγγιση, όπως γυναίκες με οικογενειακές υποχρεώσεις.
Κεντρική φιλοσοφία της Στρατηγικής είναι ότι η ένταξη αποτελεί αμφίδρομη διαδικασία. Δεν αφορά μόνο τους μετανάστες, αλλά και την κοινωνία υποδοχής, η οποία καλείται να οργανώνει υπηρεσίες, να ενημερώνει υπεύθυνα και να δημιουργεί πραγματικές διαδρομές συμμετοχής. Για να λειτουργήσει αυτό, αναφέρει, η πολιτεία επενδύει σε συντονισμένες παρεμβάσεις που δίνουν στους ανθρώπους τα απαραίτητα εφόδια ώστε να κατανοούν και να σέβονται το θεσμικό και κοινωνικό πλαίσιο της χώρας, να ασκούν τα δικαιώματά τους, να ανταποκρίνονται στις υποχρεώσεις τους, να καλύπτουν τις βασικές τους ανάγκες και, τελικά, να συμμετέχουν ενεργά και υπεύθυνα στην κοινωνική, οικονομική και δημόσια ζωή.
Ταυτόχρονα, σημειώνει ο Υφυπουργός, η Στρατηγική έχει ξεκάθαρο προσανατολισμό προς την οικονομική και κοινωνική αυτονομία. Η νόμιμη εργασία προβάλλεται ως ο πιο σταθερός δρόμος ένταξης, επειδή μειώνει την παραοικονομία, αποτρέπει την εκμετάλλευση, ενισχύει τη φορολογούμενη παραγωγική δραστηριότητα και περιορίζει την εξάρτηση από το κράτος.
Το στοίχημα και η πολιτική μη ανοικτών θυρών
Η Εθνική Στρατηγική Ένταξης Μεταναστών και το συνοδευτικό Σχέδιο Δράσης συνιστούν θεσμική τομή. Δεν πρόκειται για πολιτική «ανοικτών θυρών», ούτε για αόριστες διακηρύξεις, ξεκαθαρίζει ο Υφυπουργός Μετανάστευσης. Πρόκειται για ένα αυστηρά δομημένο πλαίσιο που οργανώνει τη νόμιμη πραγματικότητα, προστατεύοντας ταυτόχρονα τη δημόσια τάξη και ασφάλεια, καθώς και την κοινωνική συνοχή.
Κοιτάζοντας προς το μέλλον, σημειώνει, η Στρατηγική θέτει και μια καθαρή αρχή που θα καθοδηγεί σταδιακά και τις επόμενες πολιτικές: Καθώς θα ολοκληρώνονται οι υποδομές και θα εδραιώνονται οι ολοκληρωμένες παρεμβάσεις στήριξης και ένταξης, το κράτος θα παρέχει ουσιαστικές ευκαιρίες σε όσους διαμένουν νόμιμα στη Δημοκρατία για να ενταχθούν λειτουργικά και να προοδεύσουν, μόνο εφόσον προσφέρουν ουσιαστικά στην κυπριακή κοινωνία. Για να αποδώσει πλήρως το σύστημα, θα απαιτείται και η ενεργός δέσμευση των ίδιων των μεταναστών στην πορεία ένταξής τους. Η συμμετοχή στα μαθήματα γλώσσας, η αξιοποίηση των ευκαιριών απασχόλησης, η συμμόρφωση με το θεσμικό πλαίσιο, ο σεβασμός στους κανόνες της κοινωνικής συνύπαρξης και η προσπάθεια για ενεργή συμμετοχή στα κοινά, αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για να λειτουργήσει στην πράξη η αμφίδρομη ένταξη. Ο ίδιος είναι κάθετος: σε αντίθετη περίπτωση, όσοι αρνούνται να προσαρμοστούν και δεν σέβονται την κοινωνία που τους φιλοξενεί, θα αντιμετωπίζονται με αυστηρότητα.
Σε μια εποχή όπου το μεταναστευτικό παραμένει κορυφαίο ζήτημα για ολόκληρη την Ευρώπη, η κυβέρνηση της Κυπριακής Δημοκρατίας, ενός από τα λίγα κράτη μέλη της ΕΕ που έχουν μια τόσο ολοκληρωμένη Στρατηγική Ένταξης, επιλέγει μια ισορροπημένη, σοβαρή και στρατηγικά προσανατολισμένη προσέγγιση. Με σεβασμό στις ευρωπαϊκές και διεθνείς κατευθύνσεις, με καθαρούς στόχους και με μετρήσιμη εφαρμογή, επιδιώκει να μετατρέψει μια σύνθετη πραγματικότητα σε πεδίο οργάνωσης, σταθερότητας και αμοιβαίου οφέλους. Αυτό είναι το στοίχημα της Στρατηγικής 2025-2029: Να ενισχύσει την κοινωνική συνοχή, να προστατεύσει τη δημόσια τάξη, να στηρίξει την οικονομία και να διαμορφώσει ένα πλαίσιο ένταξης που λειτουργεί στην πράξη και αντέχει στον χρόνο.
Οι τέσσερις πυλώνες για επανένταξη
Η Εθνική Στρατηγική Ένταξης Μεταναστών οργανώνεται σε τέσσερις βασικούς πυλώνες, οι οποίοι αποτυπώνονται ως τέσσερις στρατηγικοί στόχοι και αποτελούν τον κορμό του Σχεδίου Δράσης 2025-2029.
- Ο πρώτος πυλώνας αφορά στην κοινωνικοοικονομική ένταξη και την ισότιμη πρόσβαση σε εκπαίδευση, απασχόληση και κοινωνικές υπηρεσίες. Εδώ εντάσσονται οι πιο απτές παρεμβάσεις, όπως τα οργανωμένα μαθήματα ελληνικής γλώσσας σε διαφορετικά επίπεδα, η ανάπτυξη δεξιοτήτων – συμπεριλαμβανομένων ψηφιακών δεξιοτήτων – η επαγγελματική κατάρτιση και ο προσανατολισμός προς την αγορά εργασίας, καθώς και η υποστήριξη για πρόσβαση σε σταθερή και αξιοπρεπή στέγαση. Η αναμενόμενη θετική επίδραση του πυλώνα αυτού είναι διπλή: από τη μια πλευρά οι μετανάστες αποκτούν εργαλεία ένταξης και προοπτική αυτονομίας και από την άλλη πλευρά το κράτος ενισχύει την ομαλότητα και περιορίζει την παραοικονομία. Εξάλλου, μετανάστες που γνωρίζουν ελληνικά και ασκούν απαραίτητα επαγγέλματα είναι πάντα χρήσιμα μέλη της κοινωνίας μας.
- Ο δεύτερος πυλώνας αφορά στην ευαισθητοποίηση, την κοινωνική συνοχή και την αντιμετώπιση στερεοτύπων, καθώς στην κυπριακή κοινωνία ανέκαθεν υπήρχαν μετανάστες Η εμπειρία έχει δείξει ότι όταν απουσιάζει η έγκυρη πληροφόρηση, δημιουργούνται κενά που καλύπτονται από φήμες, παραπληροφόρηση και υπεραπλουστεύσεις. Αυτά πλήττουν την κοινωνική συνοχή και δυσκολεύουν ακόμη και τις σωστές πολιτικές. Η Στρατηγική, λοιπόν, προβλέπει στοχευμένη επικοινωνιακή προσέγγιση τόσο προς τους μετανάστες όσο και προς την τοπική κοινωνία. Προς τους μετανάστες, ο στόχος είναι να υπάρχει κατανοητή και αξιόπιστη ενημέρωση για δικαιώματα, υποχρεώσεις, κανόνες δημόσιας λειτουργίας και δυνατότητες συμμετοχής στην κοινωνική και οικονομική ζωή. Προς την τοπική κοινωνία, ο στόχος είναι να διαμορφωθεί ένα ρεαλιστικό πλαίσιο κατανόησης του φαινομένου, βασισμένο σε τεκμηριωμένα δεδομένα, ώστε ο δημόσιος διάλογος να γίνεται με νηφαλιότητα, χωρίς υπερβολές και χωρίς δαιμονοποίηση. Η θετική επίδραση εδώ είναι η μείωση εντάσεων, η ενίσχυση εμπιστοσύνης στους θεσμούς και η αποτροπή κοινωνικών αντιπαραθέσεων που υπονομεύουν τη σταθερότητα.
- Ο τρίτος πυλώνας επικεντρώνεται στην ισότιμη πρόσβαση στην υγεία και στην εξάλειψη εμποδίων που δυσκολεύουν ιδιαίτερα ευάλωτες ομάδες. Η Στρατηγική προωθεί πρακτικές που διευκολύνουν τη χρήση των υπηρεσιών με τρόπο συμπεριληπτικό, λειτουργικό και προσαρμοσμένο στις πραγματικές ανάγκες, ούτως ώστε να διασφαλίζεται η δημόσια υγεία.
- Ο τέταρτος πυλώνας αφορά τη νομική και πολιτική εναρμόνιση, ώστε η ένταξη να στηρίζεται σε συνεκτικό πλαίσιο και όχι σε προσωρινές λύσεις. Η θεσμική συνέπεια είναι απαραίτητη για να μη δημιουργούνται κενά, επικαλύψεις ή αντιφάσεις, ενώ επιτρέπει στο κράτος να εφαρμόζει πολιτική ένταξης που συμβαδίζει με τις ευρωπαϊκές εξελίξεις και τις διεθνείς υποχρεώσεις. Με αυτό τον τρόπο, η ένταξη εντάσσεται σε ένα σύστημα διακυβέρνησης που αντέχει στον χρόνο, ενώ δεν εξαρτάται από κατακερματισμένες και μη συντονισμένες πρωτοβουλίες.
Γλώσσα, εργασία, εκπαίδευση και στέγαση
Επικοινωνιακή στρατηγική προς τους μετανάστες και προς τους πολίτες
Το Σχέδιο Δράσης 2025-2029, όπως παρατηρεί ο κ. Ιωαννίδης, εξειδικεύει τους στόχους με συγκεκριμένες δράσεις, χρονοδιαγράμματα, υλοποιούντες φορείς και δείκτες απόδοσης, ώστε να υπάρχει παρακολούθηση, αξιολόγηση και δυνατότητα αναπροσαρμογής όταν χρειάζεται. Στον πυρήνα του βρίσκεται η γλωσσική ένταξη. Η γνώση της ελληνικής δεν αντιμετωπίζεται ως τυπικό προσόν, αλλά ως προϋπόθεση για να λειτουργήσει η καθημερινότητα: εργασία, σχολείο, υπηρεσίες, κοινωνική επαφή. Για τον λόγο αυτό, προβλέπονται οργανωμένα μαθήματα σε διαφορετικά επίπεδα, με έμφαση στην πρακτική χρήση και στη σύνδεση με την αγορά εργασίας, ώστε η γλώσσα να καταστεί πραγματικό εργαλείο ένταξης.
Δεύτερος κρίσιμος άξονας είναι η απασχόληση. Η Στρατηγική δίνει σαφή κατεύθυνση: η νόμιμη εργασία είναι ο πιο σταθερός δρόμος ένταξης, γι’ αυτό προβλέπονται δράσεις κατάρτισης, ανάπτυξης δεξιοτήτων, επαγγελματικού προσανατολισμού και ουσιαστικής ενημέρωσης για υποχρεώσεις και δικαιώματα στον χώρο εργασίας. Η ένταξη εδώ έχει πρακτικό νόημα: συμμετοχή, συνέπεια, ασφάλεια, συμμόρφωση στους κανόνες και δυνατότητα προόδου.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίδεται στην αποτροπή του διαχωρισμού και της γκετοποίησης. Όπου δημιουργούνται συγκεντρώσεις πληθυσμών χωρίς επαρκή στήριξη, χωρίς επαφή με κρατικούς θεσμούς και χωρίς ισόρροπη συμμετοχή στη ζωή της κοινότητας, αυξάνεται ο κίνδυνος δημιουργίας παράλληλων κοινωνιών. Η Στρατηγική στοχεύει να μειώσει ακριβώς αυτές τις συνθήκες, ενισχύοντας πιο ισορροπημένη κοινωνική συμμετοχή και καλύτερη σύνδεση με τις υπηρεσίες και το θεσμικό πλαίσιο της χώρας. Επίσης, η αποτροπή της περιθωριοποίησης μειώνει τις πιθανότητες παραβατικής συμπεριφοράς και ενισχύει τη δημόσια τάξη και ασφάλεια.
Σημαντική θέση κατέχει και η πολιτειακή εκπαίδευση, μέσω προγραμμάτων πολιτισμικού και κοινωνικού προσανατολισμού. Η γνώση αυτή μειώνει τη σύγχυση, περιορίζει τις παρεξηγήσεις και ενισχύει την υπεύθυνη συμμετοχή, αφού για να λειτουργήσει ομαλά η συνύπαρξη, πρέπει οι άνθρωποι να γνωρίζουν και να σέβονται βασικούς κανόνες, κοινωνικές νόρμες, υποχρεώσεις και δικαιώματα, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν οι υπηρεσίες, οι θεσμοί, η εκπαίδευση και η αγορά εργασίας.
Ένας από τους πιο ουσιαστικούς άξονες της Στρατηγικής, τονίζεται, είναι η επικοινωνία. Όταν το κράτος μιλά καθαρά, με στοιχεία, με πρακτικές πληροφορίες και με σαφή περιγραφή του τι γίνεται και γιατί, μειώνονται τα περιθώρια για παραπληροφόρηση και πόλωση. Η επικοινωνιακή στρατηγική απευθύνεται ταυτόχρονα προς τους μετανάστες και προς τους πολίτες. Στους μετανάστες δίνει έγκυρη, προσβάσιμη ενημέρωση, ώστε να μπορούν να κινηθούν με σαφήνεια μέσα στο θεσμικό πλαίσιο. Στην κοινωνία υποδοχής δίνει ρεαλιστική εικόνα της νόμιμης πραγματικότητας, εξηγεί τους στόχους της πολιτείας και υποστηρίζει ένα δημόσιο διάλογο που δεν βασίζεται σε φόβο ή υπεραπλουστεύσεις, αλλά σε νηφαλιότητα και τεκμηρίωση.