Ηλεκτρισμός: Γιατί απαιτείται στρατηγική ανασυγκρότηση

Η Κύπρος βρίσκεται σε κρίσιμο σταυροδρόμι στον τομέα του ηλεκτρισμού, με σημαντικά έργα παραγωγής και υποδομών, όπως η έλευση του φυσικού αερίου και η υλοποίηση της διασύνδεσης Κύπρου – Κρήτης (GSI), να βρίσκονται σε σημείο αμφιβόλου καμπής κάτω από το μικροσκόπιο εισαγγελικών ερευνών από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Οι υφιστάμενες πολιτικές στον ηλεκτρισμό αποδεικνύονται ανεπαρκείς, αποσπασματικές και χωρίς συντονισμό και οι συνέπειες αυτής της κατάστασης είναι ήδη αισθητές στους καταναλωτές, μέσω αυξημένων τιμών και περικοπών στην παροχή ηλεκτρισμού.
Στο επίκεντρο αυτής της κρίσιμης συγκυρίας βρίσκεται ο νέος Υπουργός Ενέργειας, ο οποίος ανέλαβε πρόσφατα τα καθήκοντά του και καλείται να προχωρήσει σε στρατηγική ανασυγκρότηση του τομέα του ηλεκτρισμού.
Απουσία στρατηγικού σχεδιασμού
Η κρίση στον ηλεκτρισμό, όπως περιγράφεται με σαφήνεια πιο πάνω, αναδεικνύει την απουσία αποτελεσματικού στρατηγικού σχεδιασμού σε μακροπρόθεσμη βάση, που αποτυπώνεται ξεκάθαρα στις αστοχίες του κράτους, ως προς:
- την έλευση φυσικού αερίου,
- την υλοποίηση της ηλεκτρικής διασύνδεσης με την Κρήτη,
- τη διασφάλιση ικανοποιητικής επάρκειας και ασφαλούς εφοδιασμού,
- τη συντονισμένη διείσδυση των ΑΠΕ με αποθήκευση και
- την αποτυχία της λειτουργίας της ανταγωνιστικής αγοράς ηλεκτρισμού προς όφελος των καταναλωτών.
Παρόλο που έχουμε ήδη αξιολογήσει την κατάσταση για τα κρίσιμα θέματα του ηλεκτρισμού μέσω του «Φιλελευθέρου», νιώθουμε την ανάγκη επανέλθουμε για να επικαιροποιήσουμε τις απόψεις μας, στη βάση των νέων εξελίξεων.
Ένα διαχρονικό φιάσκο
Η σημαντικότερη και πιο δαπανηρή αποτυχία αφορά την πολυετή καθυστέρηση στην έλευση φυσικού αερίου, παρά τις επανειλημμένες εξαγγελίες και δεσμεύσεις διαδοχικών κυβερνήσεων.
Η αδικαιολόγητη αυτή καθυστέρηση έχει ήδη κοστίσει εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ στους καταναλωτές, λόγω της χρήσης ρυπογόνων και ακριβών καυσίμων. Σημειώνεται σχετικά ότι δύο νέες μονάδες συμβατικής παραγωγής -της ΑΗΚ (160 MW) και της PEC (260 MW)- παραμένουν ανενεργές, καθώς λειτουργούν μόνο με φυσικό αέριο. Οι τελευταίες εξελίξεις μεταθέτουν την έλευση φυσικού αερίου ακόμα πιο αργά, με ορίζοντα πέραν του 2030.
Φιλόδοξη αλλά αβέβαιη
Το φιλόδοξο έργο της διασύνδεσης Great Sea Interconnector (GSI), που στοχεύει στη σύνδεση της Κύπρου με την Κρήτη και το ευρωπαϊκό ηλεκτρικό δίκτυο, συνοδεύεται με:
- Γεωπολιτικό ρίσκο, λόγω διέλευσης από θαλάσσιες περιοχές με τουρκικές διεκδικήσεις,
- τεχνικές δυσκολίες υλοποίησης και,
- πιθανό πρόβλημα βιωσιμότητας.
Όλα αυτά έχουν αναγκάσει τις κυβερνήσεις Ελλάδας και Κύπρου να συμφωνήσουν στην επικαιροποίηση των μελετών για τη διασύνδεση, προς διακρίβωση κατά πόσο είναι βιώσιμη.
Ανεπάρκεια παραγωγής
Η αποτυχία στην έλευση φυσικού αερίου, σε συνδυασμό με τη δυνατότητα των νέων συμβατικών μονάδων παραγωγής να λειτουργούν μόνο με φυσικό αέριο, αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο ανεπάρκειας στον ηλεκτρισμό για τα επόμενα χρόνια, ιδιαίτερα ενόψει:
- της αυξανόμενης ζήτησης ηλεκτρισμού,
- των ακραίων καιρικών φαινομένων -όπως οι παρατεταμένοι καύσωνες και υπερβολικά κρύοι χειμώνες,
- της μετατόπισης της έλευσης φυσικού αερίου πέραν του 2030 και
- των τεχνικών περιορισμών/βλαβών των παλαιών συμβατικών μονάδων της ΑΗΚ, ως αποτέλεσμα της καταπόνησης που υφίστανται σε σχέση με την ανεξέλεγκτη διείσδυση ΑΠΕ.
Το καλοκαίρι του 2025, η Κύπρος βίωσε κρίσιμες και πρωτόγνωρες στιγμές στον ηλεκτρισμό. Το σύστημα λειτουργούσε σχεδόν καθημερινά οριακά -χωρίς επάρκεια στην παραγωγή ηλεκτρισμού- με αποτέλεσμα να προκληθούν ακόμα και περικοπές ηλεκτρισμού για τους καταναλωτές.
Υποβάθμιση του σταθμού Δεκέλειας
Πέραν της τραγικής ανεπάρκειας στον ηλεκτρισμό, ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί και η σχεδιαζόμενη μετατροπή του ηλεκτροπαραγωγού σταθμού (ΗΣ) Δεκέλειας από στρατηγικό πυλώνα ασφαλούς εφοδιασμού σε σταθμό εφεδρείας.
Μέχρι το 2029 αναμένεται η απόσυρση 360 MW ατμοστρόβιλων και η αντικατάστασή τους με ακριβούς αεριοστρόβιλους και αποθήκευση -κάτι που συνιστά σοβαρή υποβάθμιση και ακύρωση του ΗΣ Δεκέλειας ως δεύτερου κεντρικού σημείου τροφοδοσίας του ηλεκτρικού συστήματος με συμβατική παραγωγή.
Γεωγραφική υπερσυγκέντρωση
Η υπερσυγκέντρωση σχεδόν ολόκληρης της συμβατικής παραγωγής στο Βασιλικό αποτελεί την αχίλλειο πτέρνα του ηλεκτρικού συστήματος της Κύπρου, που στην ουσία ακυρώνει τον ασφαλή εφοδιασμό στον ηλεκτρισμό. Το ηλεκτρικό σύστημα παραμένει ιδιαίτερα ευάλωτο, ακόμα και για γενικευμένο μπλακάουτ σε τυχόν:
- σοβαρές βλάβες,
- μεγάλες φυσικές καταστροφές και
- εχθρικές ενέργειες.
Η έκρηξη στο Μαρί το 2011 αποτέλεσε οδυνηρό παράδειγμα. Παρά τα διδάγματα εκείνης της περιόδου, οι σημερινοί σχεδιασμοί αγνοούν την ανάγκη γεωγραφικής κατανομής στον ηλεκτρισμό. Η σχεδιαζόμενη υποβάθμιση του ΗΣ Δεκέλειας και η μετατροπή του σε σταθμό εφεδρείας κατοχυρώνει την επικίνδυνη τροφοδοσία του συστήματος σχεδόν αποκλειστικά από την περιοχή του Βασιλικού.
ΑΠΕ χωρίς αποθήκευση
Παρά την ταχύτατη ανάπτυξη ΑΠΕ, αυτή γίνεται ανεξέλεγκτα, χωρίς συνοδευτική ανάπτυξη υποδομών αποθήκευσης, με αποτέλεσμα ήδη να παρατηρούνται συχνές και εκτεταμένες περικοπές παραγωγής ΑΠΕ, καθώς επίσης οριακή/επικίνδυνη και αντιοικονομική λειτουργία του ηλεκτρικού συστήματος.
Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι για το 2025 ο Διαχειριστής Συστήματος Μεταφοράς Κύπρου έχει προβλέψει περικοπές παραγωγής ΑΠΕ της τάξης του απογοητευτικά εκπληκτικού 22%.
Λειτουργία αγοράς ηλεκτρισμού
Πριν από τρεις μήνες περίπου ξεκίνησε στην Κύπρο η λειτουργία της ανταγωνιστικής αγοράς ηλεκτρισμού (ΑΑΗ), με την πλήρη εφαρμογή του «μοντέλου στόχος». Η υπόσχεση ήταν σαφής: ανάπτυξη ανταγωνισμού, περισσότερες επιλογές και χαμηλότερες τιμές για τον καταναλωτή.Η πραγματικότητα όμως αποδείχθηκε διαφορετική. Η αγορά ηλεκτρισμού της Κύπρου έχει λειτουργήσει με στρεβλώσεις, επιβαρύνοντας περαιτέρω την τιμή του ηλεκτρισμού.
Η ενεργειακή «ακτινογραφία» της κρίσης
Με βάση την παραπάνω ανάλυση για τα κρίσιμα θέματα του ηλεκτρισμού, έχουμε ετοιμάσει την παρακάτω ενεργειακή «ακτινογραφία» της κρίσης, που αποτυπώνει επιγραμματικά το μέγεθος της αποτυχίας στον τομέα της ηλεκτρικής ενέργειας:
Χρειάζεται αλλαγή πλεύσης
Η Κύπρος δεν μπορεί να συνεχίσει χωρίς ένα συνεκτικό, θεσμικά κατοχυρωμένο και μακροπρόθεσμο στρατηγικό σχεδιασμό για την ηλεκτροπαραγωγή. Συνεπώς, για σκοπούς εξόδου από το τέλμα που βρίσκεται ο τομέας του ηλεκτρισμού στην Κύπρο, χρειάζεται αλλαγή πλεύσης με την:
1. Ίδρυση ανεξάρτητου φορέα για τοn στρατηγικό σχεδιασμό, που θα αξιολογεί, θα προγραμματίζει και θα συντονίζει αποτελεσματικά και σε μακροπρόθεσμη βάση τα κρίσιμα έργα παραγωγής.
2. Ισορροπημένη γεωγραφική κατανομή της συμβατικής παραγωγής, ώστε να διασφαλίζεται ασφαλής εφοδιασμός του ηλεκτρικού συστήματος.
Συγκεκριμένα, πρέπει να ληφθεί άμεσα απόφαση για τη διατήρηση δύο βασικών πυλώνων στρατηγικής ασφάλειας για την τροφοδοσία του ηλεκτρισμού (ΗΣ Βασιλικού και ΗΣ Δεκέλειας) και ακύρωση της σχεδόν αποκλειστικής τροφοδοσίας από την περιοχή του Βασιλικού. –
3. Διασφάλιση ικανοποιητικής επάρκειας στον ηλεκτρισμό.
Ρυθμιστική και πολιτική ευθύνη
Στο επίκεντρο αυτής της κρίσης -σε σχέση με τις αστοχίες του κράτους για τα κρίσιμα θέματα στον ηλεκτρισμό- βρίσκεται η Ρυθμιστική Αρχή Ενέργειας Κύπρου (ΡΑΕΚ), η οποία, βάσει της νομοθεσίας, φέρει την ευθύνη για τη μακροπρόθεσμη επάρκεια ισχύος, την ασφάλεια εφοδιασμού και για προσιτές τιμές στον ηλεκτρισμό.
Παράλληλα, η ευθύνη του Υπουργείου Ενέργειας είναι εξίσου σημαντική και αφορά στη διαμόρφωση της γενικής πολιτικής και στην προώθηση κρίσιμων έργων και υποδομών για την ασφάλεια εφοδιασμού και μείωση της τιμής του ηλεκτρισμού.
* Ηλεκτρολόγος μηχανικός, με πολυετή πείρα στη λειτουργία του Ηλεκτρικού Συστήματος