Η ευθύνη της Εκκλησίας απέναντι στο Ενωτικό Δημοψήφισμα και την ιστορική μνήμη

Η διαφύλαξη της ιστορικής αλήθειας δεν είναι πολιτική επιλογή, αλλά εθνικό και πνευματικό καθήκον
Του Ευγένιου Χαμπουλλά
Το Ενωτικό Δημοψήφισμα της 15ης Ιανουαρίου 1950 αποτελεί ένα από τα κορυφαία γεγονότα της σύγχρονης ιστορίας του Κυπριακού Ελληνισμού. Δεν πρόκειται απλώς για ένα ιστορικό στιγμιότυπο του παρελθόντος, αλλά για την πιο καθαρή, επίσημη και τεκμηριωμένη έκφραση της συλλογικής βούλησης του λαού της Κύπρου για εθνική αποκατάσταση και αυτοδιάθεση μέσω της Ένωσης με τη μητέρα Ελλάδα.
Το Δημοψήφισμα διεξήχθη κατά το διάστημα 15–22 Ιανουαρίου 1950, υπό την αιγίδα και την οργανωτική ευθύνη της εθναρχούσας Εκκλησίας της Κύπρου. Η συλλογή υπογραφών πραγματοποιήθηκε σε Ιερούς Ναούς και ενοριακά κέντρα, γεγονός που καταδεικνύει τον άρρηκτο δεσμό της Εκκλησίας με τη λαϊκή βούληση και τον εθνικό προσανατολισμό του Κυπριακού Ελληνισμού. Τα αυθεντικά φύλλα υπογραφών, που διασώζονται μέχρι σήμερα και φέρουν τις ιδιόχειρες υπογραφές δεκάδων χιλιάδων Κυπρίων, με επικεφαλής τον τότε Αρχιεπίσκοπο Μακάριο Β΄, αποτελούν αδιάσειστα ιστορικά τεκμήρια.
Το αποτέλεσμα υπήρξε συντριπτικό: ποσοστό πέραν του 95% των Ελληνοκυπρίων τάχθηκε υπέρ της Ένωσης. Η απόφαση αυτή δεν ήταν συγκυριακή ούτε αποσπασματική. Αντιθέτως, αποτέλεσε την κορύφωση μιας μακράς και συνεπούς εθνικής πορείας. Προηγήθηκαν τέσσερα ενωτικά δημοψηφίσματα και παλλαϊκές εκδηλώσεις βούλησης κατά τα έτη 1914, 1921, 1930 και 1950, που σε διαφορετικές ιστορικές συνθήκες κατέγραψαν με σταθερότητα το ίδιο αδιαπραγμάτευτο αίτημα: την Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα.
Η διαχρονικότητα και η επαναληπτικότητα αυτών των εκφράσεων βούλησης αποδεικνύουν ότι η ενωτική ιδέα δεν ήταν μια πολιτική επιλογή της στιγμής, αλλά βαθιά ριζωμένο εθνικό όραμα. Το σύνθημα του Δημοψηφίσματος, «Αξιούμεν την Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα», αποτυπώνει με απόλυτη σαφήνεια το ιδεολογικό πλαίσιο εντός του οποίου κινήθηκε και ο απελευθερωτικός Αγώνας της ΕΟΚΑ 1955–1959. Ο Αγώνας αυτός δεν υπήρξε αποκομμένος από τη λαϊκή βούληση, αλλά άμεση ιστορική, πολιτική και ηθική συνέχειά της.
Η ιστορική αυτή παρακαταθήκη εντάσσεται σε μια αδιάσπαστη αλυσίδα εθνικής αυτοσυνειδησίας του Κυπριακού Ελληνισμού, η οποία είχε ήδη διατυπωθεί από τον πρώτο Κυβερνήτη της Ελλάδας, Ιωάννη Καποδίστρια, που χαρακτήρισε τη διεκδίκηση των δικαιωμάτων του Ελληνισμού ως «χρέος ιερό και απαραβίαστο».
Στο πλαίσιο αυτό, η Εκκλησία της Κύπρου, ως θεματοφύλακας της εθνικής ταυτότητας και της ιστορικής μνήμης, φέρει ιδιαίτερη ευθύνη. Διαθέτει, βάσει του κανονικού και θεσμικού της ρόλου, την αρμοδιότητα να καθορίζει το πλαίσιο τέλεσης των εθνικών μνημοσύνων και το περιεχόμενο των ομιλιών που εκφωνούνται στο πλαίσιο αυτών.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί το γεγονός ότι, τα τελευταία χρόνια, ορισμένοι ομιλητές επιχειρούν επανειλημμένα και μεθοδευμένα να εισαγάγουν πολιτικές τοποθετήσεις εντός ή πέριξ εκκλησιαστικών τελετών. Υπό το πρόσχημα ενός αποκαλούμενου «πολιτικού ρεαλισμού», καλούν τους πιστούς σε «οδυνηρούς συμβιβασμούς», αλλοιώνοντας την ιστορική αλήθεια και απονευρώνοντας το νόημα των εθνικών αγώνων.
Οι εθνικές και εκκλησιαστικές τελετές δεν μπορούν και δεν πρέπει να μετατρέπονται σε βήμα πολιτικής αντιπαράθεσης ή ιδεολογικής αναθεώρησης. Οφείλουν να παραμένουν πράξεις μνήμης, τιμής και σεβασμού προς τους Αγωνιστές και τους Ήρωες του Κυπριακού Ελληνισμού.
Η διαφύλαξη της ιστορικής μνήμης του Ενωτικού Δημοψηφίσματος, η σαφής αναφορά στα ιδανικά και στους στόχους των Αγωνιστών της ΕΟΚΑ και η ανάδειξη της διαχρονικής ενότητας του Ελληνισμού, μέσα από τη γλώσσα, την πίστη, τις παραδόσεις και τους κοινούς αγώνες δεν αποτελούν πολιτική επιλογή. Αποτελούν πνευματικό, ηθικό και θεσμικό καθήκον.
Η ανοχή ή η σιωπή απέναντι σε φαινόμενα παραχάραξης της ιστορικής αλήθειας απομακρύνει την Εκκλησία από τον ιστορικό της ρόλο και τραυματίζει τη συλλογική μνήμη του λαού.
Η Ιστορία δεν διαπραγματεύεται. Οφείλει να τιμάται, να προστατεύεται και να μεταδίδεται ακέραιη στις επόμενες γενιές.
Υ.Γ.Το παρόν άρθρο βασίζεται σε επιστολή η οποία έχει ήδη αποσταλεί επισήμως προς την Ιερά Σύνοδο της Εκκλησίας της Κύπρου.