Η «κατοχύρωση» που δεν έρχεται

Της Δρος Άντρης Χατζηανδρέου
Η συζήτηση για την κατοχύρωση του επαγγέλματος του καλλιτέχνη στην Κύπρο έχει μια ιδιόμορφη σταθερότητα: επανέρχεται εδώ και δεκαπέντε χρόνια, αλλά δεν καταλήγει ποτέ εκεί που θα έπρεπε. Από το 2009, όταν καταγράφονται οι πρώτες επίσημες αναφορές για την ανάγκη θεσμικής αναγνώρισης, μέχρι σήμερα, το κράτος δείχνει να συμφωνεί κατ’ αρχήν με όλους, αρκεί, καταρχάς, η συμφωνία να μη συνεπάγεται δεσμεύσεις. Εργαλείο ναι, επαγγελματίας όχι.
Οι καλλιτέχνες παραμένουν εξαιρετικά χρήσιμοι και σε μόνιμη ετοιμότητα. Όταν χρειάζεται εικόνα, αφήγημα, συγκίνηση, εθνική αυτοπαρουσίαση και πρόσθετο κυβερνητικό ανάστημα, εργαλειοποιούνται στο έπακρο. Και λέω «εργαλειοποιούνται» αντί «αξιοποιούνται», διότι δεν είναι τυχαίο που σε στιγμές διεθνούς προβολής, όπως η ανάληψη της Προεδρίας του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο πολιτισμός επιστρατεύεται και εμφανίζεται πρώτος στη καλλιτεχνική σκηνή των θεάτρων, αλλά τελευταίος στην επαγγελματική σκηνή του κρατικού προϋπολογισμού. Η τελετή έναρξης της Προεδρίας, για παράδειγμα, βασίστηκε σχεδόν εξ ολοκλήρου στους καλλιτέχνες: σώματα, φωνές, μουσική, κίνηση, όλα εκεί και όλα παρόντα. Συμβάσεις, εργασιακά δικαιώματα, επαγγελματική αναγνώριση, όλα αόρατα και όλα απόντα. Και έτσι, σχεδόν ανεπαίσθητα, η ρουτινιασμένη επιστράτευση των καλλιτεχνών μετατρέπεται σε μόνιμη «εκπόρνευσή» τους, που παγιώνεται ως κανονικότητα.
Το πρόβλημα δεν είναι τεχνικό, είναι ιδεολογικό
Αυτή η αντίφαση δεν είναι αστοχία. Είναι μοτίβο. Ο/η καλλιτέχνης/ις αντιμετωπίζεται διαχρονικά ως ένα ευέλικτο και διαθέσιμο πολιτιστικό υλικό, πρόθυμο να προσφέρει με ανιδιοτέλεια για το καλό του τόπου. Και ίσως γι’ αυτό η θεσμοθέτηση του επαγγέλματος να καθυστερεί τόσο. Όχι επειδή είναι ένα πολύπλοκο θέμα, που είναι, αλλά επειδή προϋποθέτει αλλαγή οπτικής: από τον καλλιτέχνη-κόστος στον καλλιτέχνη-εργαζόμενο.
Διαβούλευση χωρίς τους ίδιους τους καλλιτέχνες
Όταν το 2021 και το 2022 το θέμα εντάσσεται, επιτέλους, σε κυβερνητικές αποφάσεις, καλλιεργείται η προσδοκία ότι η εκκρεμότητα κλείνει. Η διαδικασία που ακολουθεί, ωστόσο, επιβεβαιώνει τις ανησυχίες του χώρου. Το 2023 η προσπάθεια καταρρέει με το «καλημέρα σας», αφού το… προσχέδιο του νομοσχεδίου παραμένει άφαντο στα συρτάρια του νεοσυσταθέντος Υφυπουργείου Πολιτισμού. Ακολουθεί η δημόσια διαβούλευση του 2024, για την οποία οι καλλιτέχνες στο σύνολό τους αντιδρούν, χαρακτηρίζοντάς την περιορισμένη και επιλεκτική. Πολλοί επαγγελματίες και φορείς ισχυρίζονται ότι δεν συμμετείχαν ουσιαστικά στη διαμόρφωσή του, αλλά κλήθηκαν εκ των υστέρων να σχολιάσουν ένα ήδη διαμορφωμένο πλαίσιο. Και έτσι φτάνουμε στο 2025 και στο νομοσχέδιο με τίτλο «Ο περί της Θεσπίσεως Μητρώου Καλλιτεχνών και Καλλιτεχνικής Χορηγίας Νόμος του 2025».
Το Μητρώο ως μηχανισμός αποκλεισμού
Η ίδια απογοητευτική εικόνα αποτυπώνεται δυστυχώς και στο εν λόγω νομοσχέδιο. Τα κριτήρια απόκτησης του καθεστώτος του καλλιτέχνη παρουσιάζονται αυστηρά, στενά και βαθιά γραφειοκρατικά, αφήνοντας εκτός ένα σημαντικό μέρος του δημιουργικού δυναμικού, ακόμη και επαγγελματίες με πολυετή πορεία και διεθνή εμπειρία. Ιδιαίτερα προβληματικός είναι και ο ίδιος ο ορισμός του «καλλιτέχνη». Ένας ορισμός που προϋποθέτει αποκλειστική απασχόληση με την τέχνη, αγνοώντας τη σύγχρονη πραγματικότητα όπου η καλλιτεχνική δημιουργία είναι συχνά υβριδική και παράλληλη με άλλες μορφές εργασίας, όπως για παράδειγμα τη διδασκαλία της ίδιας του της τέχνης. Ο νόμος, αντί να αναγνωρίζει αυτή τη συνθήκη, την αποκλείει. Και μαζί της αποκλείει ανθρώπους που συνεχίζουν να υπηρετούν τον πολιτισμό με συνέπεια.
Εμείς λοιπόν, οι καλλιτέχνες, μιλάμε έχοντας μια διαφορετική αντίληψη του όρου «καλλιτεχνική συνέπεια» από αυτή που καταγράφεται στο νομοσχέδιο του 2025. Στο νομοσχέδιο η συνέπεια μεταφράζεται σε κύρωση. Όποιος/α δεν πληροί τα αναχρονιστικά κριτήρια που έχουν τεθεί, μένει εκτός Μητρώου. Και τα άτομα που μένουν εκτός Μητρώου, αυτόματα μένουν εκτός στήριξης, εκτός διευκολύνσεων και εκτός θεσμικής πρόνοιας. Το εργαλείο, δηλαδή, που θα μπορούσε να προστατεύσει και να ενδυναμώσει τους καλλιτέχνες, κινδυνεύει να λειτουργήσει ως μηχανισμός αποκλεισμού τους από την ίδια τους την ιδιότητα.
Μετατόπιση από την ουσία στη ρητορική
Το πρόβλημα, με άλλα λόγια, είναι συνολικό, διότι η προσέγγιση παραμένει αποσπασματική. Το Μητρώο και το σύστημα χορηγιών παρουσιάζονται ως λύση, χωρίς να απαντούν στα βασικά ζητήματα που αφορούν στο σταθερό εισόδημα, στην κοινωνική ασφάλιση και στην εργασιακή αξιοπρέπεια, ώστε το νομοσχέδιο στο σύνολό του να εξυπηρετεί τον πολιτισμό ως ζωντανό επαγγελματικό οικοσύστημα και όχι ως εικόνα. Ίσως, λοιπόν, η καθυστέρηση να μην οφείλεται σε άγνοια. Ίσως να πρόκειται για μια σιωπηλή κατανόηση ότι η κατοχύρωση φέρνει μαζί της λογοδοσία. Και ότι ένας/μία καλλιτέχνης/ιδα με επαγγελματική υπόσταση παύει να είναι απλώς διαθέσιμος/η και γίνεται συνομιλητής/τρια.
Συνεπώς, η κατοχύρωση του επαγγέλματος των καλλιτεχνών δεν είναι μόνο ζήτημα πολιτιστικής πολιτικής. Είναι πρωτίστως ζήτημα θεσμικής συνέπειας, με τη σωστή της έννοια. Και δυστυχώς, η μόνη μετατόπιση που φαίνεται να επιτυγχάνεται διαχρονικά είναι από τον όρο «ράφτρα» στον όρο «μοδίστρα», υπονοώντας ότι μια γλωσσική αναβάθμιση αρκεί για να επέλθει η θεμιτή θεσμική πρόοδος. Ότι αν αλλάξουμε τον τίτλο, μπορούμε να αποφύγουμε την ευθύνη. Και ενώ οι καλλιτέχνες είναι αυτοί που σηκώνουν το βάρος της ευθύνης της αναβάθμισης και της συνεχούς εξέλιξης του δημιουργικού και πολιτιστικού τομέα, ο κρατικός προϋπολογισμός για τον πολιτισμό παραμένει ελάχιστος και ανεπαρκής για να στηρίξει το δημιουργικό δυναμικό της χώρας. Η Κύπρος, με σταθερά περιορισμένα κονδύλια, παραμένει στις τελευταίες θέσεις στην Ευρώπη σε χρηματοδότηση και υποστήριξη του πολιτισμού, αποδεικνύοντας με αριθμούς αυτό που οι καλλιτέχνες βιώνουν καθημερινά: λόγια πολλά, πράξεις ελάχιστες. Και κάπως έτσι, αντί για κατοχύρωση παράγεται μια καλοδιατυπωμένη υπεκφυγή, επαρκής για τα πρακτικά, αλλά ανεπαρκής για τους ανθρώπους που συνεχίζουν να σηκώνουν τον πολιτισμό με κάτω τας χείρας.
Από τη στήλη «Καλλιτεχνίζοντας Πολιτικά» με τη δρα Άντρη Χατζηανδρέου, Καλλιτέχνις – Πανεπιστημιακός, Υποψήφια Βουλεύτρια Λευκωσίας ΑΚΕΛ – Αριστερά – Κοινωνική Συμμαχία