Πώς τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης «σαπίζουν» τον ανθρώπινο εγκέφαλο; Ποιες είναι οι επιπτώσεις στην ψυχική υγεία; Τι μπορεί να προσφέρει η τεχνητή νοημοσύνη (ΑΙ), στα εκπαιδευτικά συστήματα;
Η Καθηγήτρια Διδακτικής των Φυσικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Groningen και πρόεδρος του European Science Education Association (ESERA), δίνει επιστημονικές απαντήσεις.
-Ακούγεται ολοένα και πιο συχνά ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και το συστηματικό σκρολάρισμα, «σαπίζουν» το μυαλό, ιδιαίτερα των παιδιών και εφήβων. Ως ερευνήτρια της μάθησης, συμφωνείτε με αυτή τη σκληρή διατύπωση; Όντως χρησιμοποιείται ευρέως ο συγκεκριμένος όρος από ερευνητές για να αναφερθούν στη μείωση της ευφυίας και της κριτικής σκέψης, ως αποτέλεσμα του αδιάκοπου σκρολαρίσματος. Tο περιεχόμενο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, για παράδειγμα ένα βίντεο 7 δευτερολέπτων με ένα ρομπότ να λιποθυμά, δεν είναι σχεδιασμένο για ουσιαστική επεξεργασία πληροφοριών, όπως θα ήταν η κατανόηση της μηχανικής βλάβης του ρομπότ, αλλά για να προκαλεί στιγμιαία συναισθήματα.
-Κι αυτό ποιον αντίκτυπο έχει; Η μακροχρόνια έρευνα δείχνει ότι η μάθηση επιτυγχάνεται μέσω της ενεργής και εις βάθος ενασχόλησης με κάτι. Αυτό συμβαίνει γιατί ο εγκέφαλός μας χρειάζεται επαναλαμβανόμενα ερεθίσματα και ενεργή επεξεργασία για να μεταφέρει τις πληροφορίες από τη βραχυπρόθεσμη στη μακροπρόθεσμη μνήμη, δηλαδή τη μεταφορά των πληροφοριών από ένα προσωρινό σύστημα αποθήκευσης των 20-30 δευτερολέπτων στην αποθήκευση πληροφοριών για μέρες ή δεκαετίες. Με απλά λόγια, αν θες να μάθεις κάτι πρέπει να ασχοληθείς με αυτό ενεργά, συστηματικά και σε βάθος χρόνου, όπως για παράδειγμα η εκμάθηση ενός μουσικού οργάνου. Αυτή η εμπειρία είναι διαμετρικά αντίθετη με την εμπειρία του σκρολαρίσματος, όπου καταναλώνουμε παθητικά πληροφορίες – τις οποίες ένας αλγόριθμος έχει επιλέξει για εμάς – σε χρόνο 5-6 δευτερολέπτων.
–Tι γνωρίζουμε από σχετικές έρευνες για την επίδραση της συνεχούς έκθεσης των παιδιών και εφήβων σε ψηφιακές πλατφόρμες; Έχουν γίνει πολλές έρευνες σε αυτό το θέμα και τα προβλήματα που παρουσιάζουν είναι πολλαπλά: ο εκφοβισμός, η παραπληροφόρηση, προβλήματα εικόνας σώματος, μείωση της συγκέντρωσης και προσοχής, αύξηση άγχους και ενίσχυση της ντοπαμίνης, μίας οργανικής ουσίας που δημιουργεί μία αίσθηση ευχαρίστησης, σε βαθμό που μπορεί να καταλήξει σε εθισμό. Ένας μεγάλος αριθμός μελετών δείχνει τη σχέση μεταξύ ντοπαμίνης και ψηφιακών παιχνιδιών. Δηλαδή, με κάθε like, ή κάποιο άλλο είδος επιβεβαίωσης ή επιβράβευσης, απελευθερώνεται αυτή η ουσία. Με την πάροδο του χρόνου ο εγκέφαλος δημιουργεί ανοχή στα likes, ζητώντας μεγαλύτερες δόσεις, άρα μεγαλύτερες περιόδους δέσμευσης για το ίδιο αποτέλεσμα. Αυτό μπορεί να οδηγήσει τελικά σε εθισμό.
-Πέρα από τον εθισμό, πώς επηρεάζει συνολικά την ψυχική μας υγεία; Μελέτες έχουν δείξει ισχυρούς συσχετισμούς μεταξύ της υπερβολικής χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και θεμάτων ψυχικής υγείας, όπως η κατάθλιψη. Αυτό γίνεται γιατί τα ΜΚΔ ενθαρρύνουν μια κουλτούρα που βασίζεται στη σύγκριση. Το πρόβλημα με αυτό είναι πως η συνεχής σύγκριση του εαυτού μας με τις συχνά εξαιρετικά επιμελημένες ή και ψεύτικες εικόνες των άλλων οδηγεί σε δυσαρέσκεια και χαμηλή αυτοεκτίμηση.
-Σε αρκετές χώρες ανοίγει πλέον η συζήτηση για απαγόρευση της χρήσης ΜΚΔ σε άτομα κάτω των 16 ετών. Ήδη εφαρμόστηκε στην Αυστραλία. Θεωρείτε απαραίτητο αυτό τον περιορισμό; Το σημαντικό ερώτημα δεν είναι αν η απαγόρευση είναι υπερβολική ή όχι, αλλά γιατί κρίθηκε αναγκαία. O κύριος λόγος είναι πως οι εταιρείες δημιουργίας πλατφόρμων όπως το Τικ Τοκ, Snapchat και το Instagram δεν εφαρμόζουν τους κανόνες ασφαλείας όπως προνοεί, για παράδειγμα, ο νόμος περί ιδιωτικότητας και προστασίας δεδομένων ή πρόσβασης σε ευαίσθητο ή επικίνδυνο περιεχόμενο από ανήλικους. Αν το έκαναν, η απαγόρευση δεν θα χρειαζόταν. Το ζήτημα είναι τι θεωρούμε προβληματικό. Αν δεν θεωρούμε προβληματικό να έχει πρόσβαση ένα 10χρονο παιδί σε περιεχόμενο με σκηνές βίας ή σε chatbot που δίνει οδηγίες για το πώς μπορεί να αυτοκτονήσει, τότε δεν είναι απαραίτητη η απαγόρευση.
-Πιστεύετε ότι τα εκπαιδευτικά συστήματα άργησαν να αντιδράσουν απέναντι στη μαζική ψηφιακή έκθεση των παιδιών; Ρεαλιστικά τα εκπαιδευτικά συστήματα είναι αδύνατο να αντιδράσουν άμεσα σε οτιδήποτε γίνεται τάση και δεν θεωρώ ότι είναι και ο ρόλος τους να αντιδρούν σε οτιδήποτε προσφέρεται από τις εταιρείες όπως είναι οι Google, Microsoft, Amazon κ.λπ. Η μαζική ψηφιακή έκθεση των παιδιών δεν είναι το πρόβλημα αλλά είναι το σύμπτωμα ενός μεγαλύτερου προβλήματος που είναι πως αυτή τη στιγμή οι μεγάλες εταιρείες ορίζουν τις κοινωνικές νόρμες: τι τρώμε, τι μουσική ακούμε, πως ντυνόμαστε, τι ψωνίζουμε, τι ψηφίζουμε, τι γνωρίζουμε. Δεν είναι οξύμωρο το γεγονός ότι γνωρίζουμε περισσότερα για την οικογένεια του Elon Musk παρά για την οικογένεια που μένει στο διπλανό διαμέρισμα;
-Ακούγεται πολύ δύσκολο να αλλάξει αυτό το οξύμωρο της ενημέρωσης. Θα ήταν χρήσιμο να προβληματιστούμε για τους λόγους για τους οποίους ξοδεύουμε τόσες ώρες της ημέρας στα ΜΚΔ. Στην Κύπρο, τα παιδιά που φοιτούν στο δημόσιο σχολείο σχολάνε νωρίς το μεσημέρι ενώ στον ιδιωτικό τομέα τουλάχιστον η εργασία συνεχίζεται μέχρι αργά το απόγευμα. Πώς θα περάσουν το χρόνο τους όταν δεν υπάρχουν ασφαλείς χώροι για παιχνίδι, αφού διαχρονικά οι κυβερνήσεις μας επενδύουν σε αυτοκινητόδρομους αντί σε παιδότοπους στις γειτονιές;
-Η τεχνητή νοημοσύνη είναι η μεγαλύτερη, ίσως, επανάσταση της εποχής μας. Τι σημαίνει αυτό για τη νέα γενιά; Δικαιολογούνται οι ανησυχίες που εκφράζονται; H TN υπάρχει από το 1950 έτσι δεν το συμμερίζομαι. Η λέξη επανάσταση εξάλλου αφορά τους αγώνες των λαών κατά της γενοκτονίας και του αυταρχισμού. Τα δυνητικά οφέλη της ΤΝ είναι τεράστια. Υπάρχουν όμως και σοβαρά ζητήματα που έχουν να κάνουν με ένα τεράστιο περιβαλλοντικό κόστος, ηθική, δεοντολογία, προσωπικά δεδομένα, στερεότυπα, ρατσισμό, επινόηση πληροφοριών. Δοκιμάστε σε μια μηχανή αναζήτησης τα αποτελέσματα εικόνων για τη λέξη τρομοκράτης. Οι εικόνες «φωνάζουν» ισλαμοφοβία.
-Και ποιος είναι ο ρόλος της εκπαίδευσης, στον οποίο ειδικεύεστε; Πιστεύω σε ανθρωποκεντρικά εκπαιδευτικά μοντέλα, έτσι απορρίπτω οποιαδήποτε “καινοτομία” στην εκπαίδευση έχει στο επίκεντρό της την τεχνολογία αντί τον άνθρωπο. Η παραγωγική ΤΝ διαμορφώνεται από εταιρικά συμφέροντα, που δεν έχουν στόχο να υποστηρίξουν τη μάθηση αλλά να βελτιώσουν το κέρδος τους. Παρόμοια λειτουργούν και οι βιομηχανίες καπνού που δεν ενδιαφέρονται για τη δημόσια υγεία.
-Ποιος μπορεί να είναι ο ρόλος της ΤΝ στην εκπαίδευση; Νομίζω ότι πρέπει να σκεφτούμε πραγματικά τι χρειαζόμαστε από την ΤΝ στην εκπαίδευση – αν χρειαζόμαστε κάτι – αντί να παίρνουμε αποφάσεις με βάση το τι μπορεί να κάνει η ΤΝ. Μέσα από εργασίες της ερευνητικής μου ομάδας, των οποίων τα αποτελέσματα συνάδουν με αποτελέσματα άλλων ερευνών, γνωρίζουμε πως δεν υπάρχουν επιστημονικά τεκμήρια ότι η ΤΝ από μόνη της μπορεί να βελτιώσει τη μάθηση. Αντίθετα, αποτελέσματα ερευνών δείχνουν ότι η χρήση της μπορεί να μειώσει την κριτική σκέψη, την ικανότητα επίλυσης προβλημάτων, κατανόησης κειμένου, γραφής και γενικά να οδηγήσει σε de-skilling, δηλαδή απώλεια δεξιοτήτων, αφού κάποιες δεξιότητες αν δεν τις εξασκείς, τις χάνεις. Σκεφτείτε τη δεξιότητα προσανατολισμού ή τη χρήση του χάρτη και της πυξίδας. Πόσοι από εμάς μπορούμε να βρούμε τον δρόμο μας αν βρεθούμε αύριο σε ένα βουνό χωρίς GPS;
-Υποστηρίζετε ότι η εκπαίδευση στις Φυσικές Επιστήμες δεν είναι ουδέτερη. Με ποιους τρόπους συνδέεται, κατά τη γνώμη σας, με τη δημοκρατία και την ενεργό πολιτότητα; Υποστηρίζω όπως και πολλοί άλλοι ερευνητές και θεωρητικοί από τη δεκαετία του 1960 ότι ούτε η επιστήμη, ούτε η τεχνολογία, ούτε η εκπαίδευση είναι ουδέτερες αφού εμπεριέχουν αξίες, ιδεολογία και πολιτικά συμφέροντα. Οι μεγάλες εταιρείες ΤΝ αποτελούν ένα σύγχρονο παράδειγμα τεχνοφασισμού και συγκεντρωτισμού. Πιστεύω πως η εκπαίδευση είναι μια πολιτική πράξη που είτε αναπαράγει το υπάρχον κοινωνικό σύστημα είτε συμβάλλει στη μεταμόρφωσή του μέσω της ενεργούς πολιτότητας. Ενεργή πολιτότητα δεν αποτελεί μόνο η συμμετοχή στα κοινά αλλά και στα πιο απλά καθημερινά. Για παράδειγμα, αν κάποιος γνωρίζει ότι το ChaptGPT καταναλώνει 2 λίτρα πόσιμου νερού για κάθε 10-50 ερωτήσεις που απαντά, δεν θα κάνει ερωτήσεις για την πλάκα.
-Πώς σκέφτεστε το μέλλον της εκπαίδευσης; Πιστεύω ότι οι δύο μεγαλύτερες προκλήσεις της εκπαίδευσης είναι η κλιματική κρίση και η ψυχική υγεία των νέων. Τα εκπαιδευτικά συστήματα οφείλουν να υιοθετήσουν αντιφασιστικές προσεγγίσεις που αντιστέκονται στη βελτιστοποίηση και την παγκοσμιοποίηση, αντικαθιστούν τους αποκλεισμούς με κοινωνική δικαιοσύνη και στηρίζουν μια αρμονική συνύπαρξη με το φυσικό περιβάλλον. Αυτό προϋποθέτει αντίσταση σε καπιταλιστικές ιδεολογίες και στον μονοπολιτισμό της βιομηχανίας ΤΝ. Το όραμα για μια εκπαίδευση του μέλλοντος δεν μπορεί να ανήκει μόνο στους φορείς χάραξης πολιτικής, αλλά και στις φεμινιστικές, περιβαλλοντικές και τοπικές συλλογικότητες που αντιστέκονται στον ατομικισμό και προωθούν την ελπίδα και την αγάπη τον κόσμο.
Ελεύθερα, 18.01.2026
Λούση Αβρααμίδου: Οι μεγάλες εταιρείες ΑΙ αποτελούν ένα σύγχρονο παράδειγμα τεχνοφασισμού και συγκεντρωτισμού
Η Λούση Αβρααμίδου, καθηγήτρια Διδακτικής των Φυσικών Επιστημών, χαρακτηρίζει τις μεγάλες εταιρείες Τεχνητής Νοημοσύνης (AI) ως ένα σύγχρονο παράδειγμα τεχνοφασισμού και συγκεντρωτισμού. Επισημαίνει ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης «σαπίζουν» τον ανθρώπινο εγκέφαλο, καθώς το περιεχόμενο που καταναλώνουμε είναι επιλεγμένο από αλγορίθμους και δεν απαιτεί ουσιαστική επεξεργασία πληροφοριών. Η συνεχής έκθεση σε ψηφιακές πλατφόρμες έχει αρνητικές επιπτώσεις στην ψυχική υγεία, όπως ο εκφοβισμός, η παραπληροφόρηση, τα προβλήματα εικόνας σώματος, η μείωση της συγκέντρωσης και η αύξηση του άγχους. Η ντοπαμίνη, μια ουσία που απελευθερώνεται με κάθε επιβεβαίωση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, μπορεί να οδηγήσει σε εθισμό. Η Αβρααμίδου αναφέρει ότι η μάθηση απαιτεί ενεργή και εις βάθος ενασχόληση με κάτι, κάτι που δεν συμβαίνει με το σκρολάρισμα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η παθητική κατανάλωση πληροφοριών σε σύντομο χρονικό διάστημα δεν επιτρέπει την ουσιαστική επεξεργασία και αποθήκευση των πληροφοριών στη μακροπρόθεσμη μνήμη. Τέλος, η καθηγήτρια τονίζει την ανάγκη για κριτική σκέψη και την αποφυγή της παθητικής κατανάλωσης πληροφοριών, προκειμένου να προστατευθεί η ψυχική και πνευματική μας υγεία.
