Μαρία Μανναρίδου Καρσερά: Μια καλή παράσταση μπορεί να οξύνει την κριτική σκέψη

Τα «τυφλά ένστικτα προσωπικής επιβίωσης και προσωπικού πλούτου και ισχύος» βλέπουμε να υπάρχουν όχι μόνο στο προσωπικό, ατομικό επίπεδο, αλλά και στη δημόσια σφαίρα όπου η διαφθορά αφήνεται να κανονικοποιηθεί και νομιμοποιηθεί ελλείψει στιβαρών θεσμών, σημειώνει η Μαρία Μανναρίδου Καρσερά με αφορμή τη σκηνοθεσία του έργου «Τα γούστα του κυρίου Σλόαν».
–Τι σας γοήτευσε στο έργο του Τζο Όρτον «Τα γούστα του κυρίου Σλόαν»; Αυτό που γοητεύει με την πρώτη ματιά είναι πως ο Όρτον με δεξιοτεχνία χρησιμοποιεί τη γλώσσα και πως καθορίζει τους χαρακτήρες και τις σχέσεις μεταξύ τους. Παρόλο, που αυτό το εντοπίζουμε στο πρωτότυπο κείμενο, η μετάφραση του Παύλου Μάτεσι είναι αρκετά κοντά στην αγγλική, εκφράζοντας αυτό που ο Όρτον θέλει να πετύχει ανάμεσα σ΄αυτό που λέγεται φαινομενικά – σ΄ένα πρώτο επίπεδο – αλλά, ταυτόχρονα, στο κάτω κείμενο, να υπονοείται κάτι άλλο. Κι αυτή ακριβώς η τεχνική του συγγραφέα, είναι που μας δίνει πολυσύνθετους χαρακτήρες, καλλιεργώντας ανατροπές μεταξύ τους, που κατ΄ επέκταση, δημιουργούν ένα κλασικό αλλά και σύγχρονο έργο με πολλές αρετές.
–Πώς το θεατρικό αφορά το σημερινό θεατή; Παρόλο που έχει γραφτεί το 1964 για μια συγκεκριμένη εποχή και για μια συγκεκριμένη κουλτούρα, το έργο έχει οικουμενικό χαρακτήρα, σπάζοντας ταυτόχρονα, τα όρια του χρόνου. Εδώ, θα χρησιμοποιήσω κάτι που έχει γράψει ο Maurice Charney: «Ο ‘Ορτον δεν γράφει κωμωδίες απειλής, αλλά κωμωδίες ανάγκης και απληστίας, όπου οι μόνες αλήθειες πίσω από μια βιτρίνα επιγραμματικής και άχρηστης διαλεκτικής παράγονται από τυφλά ένστικτα προσωπικής επιβίωσης και προσωπικού πλούτου και ισχύος. Με αυτή την έννοια, ο εγωισμός και η προσωπική έκφραση είναι οι μόνες πραγματικότητες που υπάρχουν στον κόσμο του Όρτον». Αυτό, θεωρώ ότι πολύ εύστοχα περιγράφει πως το έργο θίγει κοινωνικά ζητήματα οικεία σε εμάς και που αφορούν άμεσα το σημερινό θεατή. Ιδιαίτερα, μέσα στο πλαίσιο της κυπριακής κοινωνίας, τα «τυφλά ένστικτα προσωπικής επιβίωσης και προσωπικού πλούτου και ισχύος» βλέπουμε να υπάρχουν όχι μόνο στο προσωπικό, ατομικό επίπεδο, αλλά και στη δημόσια σφαίρα όπου η διαφθορά αφήνεται να κανονικοποιηθεί και νομιμοποιηθεί ελλείψει στιβαρών θεσμών.
–Ποιες προκλήσεις αντιμετωπίσατε στη σκηνοθεσία; Επειδή το τραγικό και το κωμικό είναι έντονα συνυφασμένα μέσα στη δομή του κειμένου, η μεγαλύτερη πρόκληση ήταν να βρεθεί η ισορροπία μεταξύ των δύο, ώστε να μην χαθεί ούτε το ένα ούτε το άλλο. Ενώ, οι χαρακτήρες μιλούν με μια διασκεδαστική φλυαρία από κοινότοπες φράσεις, κοινότοπη ηθικολογία και προπαρασκευασμένα κλισέ, μαζί με τους ηθοποιούς έπρεπε να βρούμε τι υπονοείται στο κάτω κείμενο χωρίς να χάσουμε το «χιούμορ» του Όρτον. Στην προσπάθεια να βρεθεί αυτή η ισορροπία, προστέθηκε και η ιδέα του μουσικού σαξοφωνίστα, ο οποίος δημιουργεί σε ένα άλλο επίπεδο ένα «ψυχαγωγικό» σχολιασμό στα δραματικά τεκταινόμενα. Η μουσική στην παράσταση επιδρά ως χαλαρωτικές ανάσες σε ένα κατά τα άλλα καταιγιστικό κείμενο με φρενήρεις ρυθμούς ανάμεσα στο τραγικό και το κωμικό.
–Μέσα από το κωμικό μπορεί να ειπωθούν προβληματισμοί για τη σημερινή κοινωνία; Χρησιμοποιώντας το είδος της φαρσοκωμωδίας, ο Όρτον κατευθύνει τα βέλη του στην καρδιά των θεατών του για να καυτηριάσει την υποκρισία και την ηθική αναρχία που επικρατεί στις μέρες μας. «Το γέλιο», όπως μας λέει ο ίδιος, «είναι υπόθεση σοβαρή, και η κωμωδία όπλο πιο επικίνδυνο από την τραγωδία. Άλλωστε, γι αυτό οι τύραννοι την υποβλέπουν». Ο Όρτον ασκεί αυστηρή κριτική απέναντι στους θεσμούς, όπως αυτοί της Αστυνομίας, του Συστήματος Υγείας, των Τοπικών Αρχών να επιβάλουν νομοθεσίες, ώστε να αποφευχθεί η ακατάσχετη παρέμβαση του ανθρώπινου παράγοντα στο φυσικό περιβάλλον, του Κοινοβουλευτικού Συστήματος, κ.άλ. Είμαι σίγουρη ότι ως πολίτες αυτής της χώρας αναγνωρίζουμε πολύ καλά αν αυτοί θεσμοί λειτουργούν ή όχι.
–Ποιο το στοίχημα κάθε φορά που αναλαμβάνετε μια σκηνοθεσία; Να είμαι πιστή σε αυτό που ο συγγραφέας θέλει να μας μεταφέρει, και η παράσταση να λέει κάτι σημαντικό στο θεατή, να το κρατήσει, να το πάρει μαζί του, να τον διασκεδάσει, να τον προβληματίσει. Είναι μεγάλη η ευθύνη του σκηνοθέτη γιατί είναι αυτός ο μεσάζων ανάμεσα στη σκηνή και το θεατή. Όσο πιο αόρατος είναι ο σκηνοθέτης στην παράσταση, τόσο πιο ελεύθερος αφήνεται ο θεατής να αποφασίσει τι σημαίνει γι αυτόν στο τέλος η παράσταση. Αν μπορώ να κερδίζω αυτό το στοίχημα κάθε φορά, για μένα σημαίνει εξέλιξη, ό,τι πιο δημιουργικό.
–Μπορεί μια καλή παράσταση να επιδράσει τη σκέψη του θεατή και να αλλάξει την οπτική του για τη ζωή; Παλιά, ως νεαρότερη σκηνοθέτρια, πίστευα ότι το θέατρο μπορεί να δημιουργήσει τις συνθήκες για μια εξέγερση, για μια επανάσταση! Τώρα, όχι πια, και θα ήμουν πολύ ευχαριστημένη, αν όντως μια καλή παράσταση μπορεί να προβληματίσει, να οξύνει την κριτική σκέψη, να δημιουργήσει αυτή τη διαλεκτική ανάμεσα στο θεατή και τη σκηνή ώστε να του δώσει αυτή την άλλη οπτική, που τόσο πολύ χρειαζόμαστε τώρα, ιδιαίτερα μέσα από αυτή την άναρχη πολυφωνία των Μέσων, που στο τέλος, ισοπεδώνει τα πάντα. Είναι ένα μεγάλο κλισέ αυτό που θα πω, αλλά το θέατρο είναι ίσως η μόνη μας ελπίδα, η μόνη ζωντανή τέχνη, που έχει την ιδιότητα να αφυπνίζει συνειδήσεις.
–Πώς βλέπετε την κατάσταση στο θεατρικό τοπίο; Τι έχουν ανάγκη οι άνθρωποι του θεάτρου; Χωρίς να θέλω να είμαι απαισιόδοξη, το θεατρικό τοπίο δεν είναι καθαρό, πλανάται μέσα σε μια ομιχλώδη κατάσταση, όπου οι υπεύθυνοι στα θέματα του πολιτισμού δεν φαίνεται να κατανοούν τις πραγματικές ανάγκες των δημιουργών. Δεν είναι μόνο το οικονομικό θέμα, η αύξηση της επιχορήγησης, κτλ, είναι και θέμα σεβασμού και αξιοπρέπειας του επαγγέλματος. Ο δημιουργός δεν είναι ούτε εθελοντής, ούτε φιλανθρωπιστής, δεν κάνουμε θέατρο από χόμπι, αλλά κάνουμε ένα επάγγελμα όπως όλα τα άλλα και του οποίου η κατοχύρωση εκκρεμεί για δεκαετίες.
–Η ενασχόληση σας με τη σκηνοθεσία πως έχει επιδράσει στην προσωπικότητα σας; Η σκηνοθεσία είναι μια ζωντανή διαδικασία, έχεις να κάνεις με πολλούς και διαφορετικούς ανθρώπους, με διαφορετικούς χαρακτήρες, με διαφορετική ψυχοσύνθεση. Μέσα από τη σκηνοθεσία έμαθα να είμαι άνθρωπος διαλεκτικός, να ακούω την άλλη άποψη και όσο περνούν τα χρόνια να έχω πιο πολλή υπομονή. Πολλοί μου λεν ότι είμαι πολύ δημοκρατική στις πρόβες. Δεν θα μπορούσα να λειτουργήσω διαφορετικά. Ο σκηνοθέτης δεν είναι μόνο καλλιτέχνης είναι και ψυχολόγος, κοινωνιολόγος και πολλά άλλα. Έχεις απέναντί σου εύθραστους, ευαίσθητους ανθρώπους, πολλές φορές ανασφαλείς. Δεν θα μπορούσα να τους χειριστώ με κάτι λιγότερο από αυτό.
-Τι θα λέγατε σε ένα νέο που θέλει να γίνει ηθοποιός και να μπει σε ένα επάγγελμα με τόση αβεβαιότητα; Να ψάξει καλά μέσα του για να δει πόσο ανάγκη το έχει να μπει σε αυτή τη διαδικασία της αυτογνωσίας και δημιουργικότητας, που θα είναι για ολόκληρή του τη ζωή. Το επάγγελμα του ηθοποιού δεν είναι κάτι το επιφανειακό και το διακοσμητικό, δεν είναι μόνο διασημότητα και προβολή στα Μέσα και στα περιοδικά, δεν είναι μόνο Facebopok, Instagram, Tik Tok. Είναι ένα σκάψιμο βαθιά μέσα στην ψυχή, είναι πόνος, είναι μια οδυνηρή και πολλές φορές μοναχική πορεία. Πρέπει να καταλάβει ότι μπορεί να ζήσει το υπόλοιπο της ζωής του σε ένα κοινωνικοοικονομικό περιθώριο. Πρέπει να σιγουρευτεί αν το θέλει πραγματικά, διαφορετικά το επάγγελμα είναι σκληρό και στο τέλος το μόνο που μένει είναι η απογοήτευση, η πικρία.
- iNFO Λευκωσία, Θέατρο Χώρα. 13, 14, 15, 19, 26, 27 Ιανουαρίου 8.30μ.μ. Το έργο «Τα γούστα του κυρίου Σλόαν» του Τζο Όρτον ανεβαίνει σε σκηνοθεσία Μαρίας Μανναρίδου Καρσερά από τη «Σόλο για τρεις». 28/1 Δημοτικό Θέατρο Ύψωνα και 29/1 στο Μαρκίδειο Δημοτικό Θέατρο στην Πάφο, 8.30μ.μ. more.com 96147809
Φιλελεύθερος 9.1.2026