Ο Ευάγγελος Αβέρωφ και η ιδέα της διχοτόμησης της Κύπρου

Στις 6 του Οκτώβρη του 1956 ο τότε Έλληνας υπουργός των Εξωτερικών Ευάγγελος Αβέρωφ είχε στην Αθήνα συνάντηση με τον Τούρκο πρεσβευτή Σεττάρ Ικσέλ. Στις 7 του Ιούλη του 1958 ο Ικσέλ σε δήλωσή του στο τουρκικό πρακτορείο «Ανατολή» είπε: «Την ιδέα της διχοτόμησης της Κύπρου την έριξε πρώτος ο Έλληνας υπουργός Εξωτερικών Αβέρωφ σε συνάντηση που είχα μαζί του. Πράγματι, στην πρώτη συνάντηση, που πραγματοποιήθηκε στις 6 του Οκτώβρη του 1956, εξέφρασε και επεξήγησε την ιδέα και στη συνέχεια επανήλθε στο ίδιο θέμα». Νωρίτερα, την 1η του Μάη του 1958 η βρετανική εφημερίδα «Τάιμς» έγραφε πως «η άποψη της διχοτόμησης έχει προέλθει από την Αβέρωφ», ενώ μια μέρα μετά τη δήλωση του Ικσέλ η τουρκική εφημερίδα «Ζαφέρ» έγραφε πως αργότερα ο Αβέρωφ «ρώτησε με αδημονία τον πρεσβευτή μας αν είχε καμιά απάντηση από την κυβέρνησή μας».
Οι τουρκικοί ισχυρισμοί
Οι Τούρκοι προσπάθησαν από τότε να εκμεταλλευτούν τη συνάντηση Αβέρωφ – Ικσέλ και καθιέρωσαν ως πολιτική τους τη θέση πως ο Αβέρωφ πρότεινε πρώτος την ιδέα της διχοτόμησης. Γράφει χαρακτηριστικά ο Νιχάτ Ερίμ ( Νεοκλή Σαρρή, Η άλλη πλευρά, Α1, σελ 302-303): «Συζητείται ακόμη από ποιον έχει ριχτεί στη μέση η ιδέα της διχοτομήσεως. Όπως έχω σημειώσει κάπου, τούτο το είχε αναφέρει ο Αβέρωφ τον πρεσβευτή μας Σεττάρ Ικσέλ. Όταν ερεύνησα τους φακέλους του δικού μας υπουργείου των Εξωτερικών το είδα και εκεί…
» Όπως αντιλαμβανόμαστε μια χαρά έχει διαμειφθεί μια παρόμοια συζήτηση μεταξύ Αβέρωφ και Σεττάρ Ικσέλ και μια χαρά ο Αβέρωφ είχε προβλέψει τότε τη διχοτόμηση. Μόνο που εκ των υστέρων, όταν άρχισαν αντιδράσεις στην ελληνική κοινή γνώμη και την ελληνική αντιπολίτευση, όταν αντέδρασαν σφόδρα στην Κύπρο ο Μακάριος, ο Γρίβας και η οργάνωση της ΕΟΚΑ, ο Αβέρωφ διέστρεψε κατά πώς ήθελε τους λόγους του και έδωσε μια κατ’ αυτόν ερμηνεία».
« Ο Αβέρωφ μιλώντας στην ελληνική βουλή στις 24 του Ιούνη του 1958 διέψευσε την κατηγορία ότι αυτός πρότεινε πρώτος τη διχοτόμηση λέγοντας τα ακόλουθα: «Εκείνο το οποίον δυνάμεθα ημείς να διαβεβαιώσομεν και πάλιν κατηγορηματικώς είναι ότι δεν υπήρξε τοιαύτη πρότασις από ελληνικής πλευράς, ουδέ αμέσως ουδέ εμμέσως ουδέ υπό άλλην μορφήν». Ο Ικσέλ όμως επέμεινε στη θέση του πως ο Αβέρωφ είχε προτείνει πρώτος τη λύση της διχοτόμησης. Γράφει ο Πανταζής Τερλεξής (Διπλωματία και πολιτική του κυπριακού, σελ. 274-275): «Η ιδέα της (διχοτόμησης) κατά τον Ικσέλ, ήταν του ίδιου του Έλληνα υπουργού των Εξωτερικών Αβέρωφ. Οι αποκαλύψεις αυτές έγιναν στις 9 Ιουλίου 1958, όταν το πρακτορείο «Ανατολία» μετέδωσε, κατά τρόπο κατηγορηματικό και σαφή, μια δήλωση του Ικσέλ με την οποία ο Τούρκος πρεσβευτής υποστήριζε αυτό που είχε δημοσιευθεί στην εφημερίδα «Μιλλιέτ» της Κωνσταντινουπόλεως, ότι δηλαδή η ιδέα ήταν του Αβέρωφ. Κατά την ίδια εποχή η τουρκική εθνοσυνέλευση είχε εκδώσει ψήφισμα στο οποίο αναφερόταν ότι η ιδέα της διχοτομήσεως ήταν του Έλληνα υπουργού Εξωτερικών». Τα ίδια επανέλαβε ο Ικσέλ και σε συνέντευξη που έδωσε στον δημοσιογράφο Βάσο Μαθιόπουλο που δημοσιεύτηκε στην αθηναϊκή εφημερίδα «Ελευθερία» στις 17Αυγούστου του 1961.
Δηλώσεις διπλωματών
Η κατηγορία εναντίον του Αβέρωφ πως πρότεινε την ιδέα της διχοτόμησης της Κύπρου δεν περιορίζεται μόνο στον τουρκικό χώρο, αλλά επεκτείνεται και στον ελληνικό χώρο και ιδιαίτερα στον χώρο των διπλωματών.
Ο Γεώργιος Πεσμαζόγλου ενώ ήταν πρεσβευτής της Ελλάδας στην Άγκυρα, συναντήθηκε τον Οκτώβρη του 1956 στην Αθήνα με τον Ικσέλ και γράφει γι’ αυτή τη συνάντηση τα πιο κάτω (Το χρονικόν της ζωής μου, σελ. 392): « Ο Ικσέλ μου είπεν ότι εσκέπτετο να υποσηρίξει την εκδηλωθείσαν σκέψιν του Αβέρωφ περί διχοτομήσεως της νήσου και προσαρτήσεως του μεγαλυτέρου μέρους αυτής εις την Ελλάδα, του δε υπολοίπου εις την Τουρκίαν. Του απήντησα ότι τοιαύτη λύσις δεν θα εξυπηρέτει τον σκοπόν μας, που επέβαλλε την συνεργασίαν μας με την Τουρκίαν, διότι θα εδημιούργει συνεχείς προστριβάς μεταξύ μας».
Ο ίδιος ο Πεσμαζόγλου σε μήνυμά του από την Άγκυρα στις 14 του Δεκέμβρη του 1957 αναφέρει πως ο Τούρκος πρόεδρος Τζελάλ Μπαγιάρ του δήλωσε τα ακόλουθα (στο ίδιο, σε. 325-326): «Πληροφορηθέντες από τον πρέσβη μας κ. Ικσέλ ότι ο κ. Αβέρωφ του είχε κάμει λόγον διά την λύσιν της διανομής της νήσου, την εδέχθημεν μόνον και μόνον διά να αποκατασταθεί η μεταξύ μας συνεργασία και αφού μετά της κυβερνήσεώς μου κατεβάλομεν πολλάς προσπαθείας διά να αντιμετωπίσομεν την αντίδρασιν της κοινής μας γνώμης. Πέραν όμως της λύσεως ταύτης, είμεθα αποφασιμένοι να μην υποχωρήσομεν».
Τη θέση πως ο Αβέρωφ είχε προτείνει τη διχοτόμηση υιοθέτησε και ο πρεσβευτής Καλλέργης. Γράφει ο Μιλτιάδης Χριστοδούλου (Κύπρος, η διχοτόμηση, σελ. 36): « Ο ίδιος (ο Πεσμαζόγλου) αναφέρει ότι ο προκάτοχός του στην Άγκυρα πρέσβης Καλλέργης του ανέφερε ότι « τον Οκτώβριο του 1956, ο Αβέρωφ είχε δεχθεί την λύσιν της διχοτομήσεως, την οποίαν τώρα απέκρουε μετ’ αγανακτήσεως». Και ότι «θα καταστεί αδύνατος οιαδήποτε συννεννόησις με τους Τούρκους οι οποίοι θα εμείνουν εις την διχοτόμησιν αν μη και την προσάρτησιν της νήσου επικαλούμενοι τους γεωγραφικούς και στρατηγικούς λόγους, οι οποίοι συνηγορούν υπέρ αυτών».
Με ξεκάθαρη θέση παρουσιάστηκε και ο Γεώργιος Μελάς που ήταν πρεσβευτής στην Ουάσιγκτον μέχρι το 1958. Γράφει ο Πανταζής Τερλεξής (στο ίδιο, σελ. 277): «Ο Μελάς δημοσίως κατηγόρησε τον υπουργό Εξωτερικών ότι είχε ο ίδιος προτείνει τη διχοτόμηση της Κύπρου σαν άλλη μια λύση του προβλήματος. Χαρακτηρίζοντας την άρνηση του Αβέρωφ να απαντήσει δημοσίως στις σοβαρές αυτές κατηγορίες, παρατηρούσε ότι στάση του Έλληνα υπουργού δεν ήταν καθόλου αξιοπρεπής. Όταν τελικά ο Αβέρωφ απέκρουσε και πάλι τις κατηγορίες αυτές….. ο υπουργός των Εξωτερικών, έγραφε ο Μελάς, διαστρεβλώνει τα γεγονότα σκοπίμως, αν και παρεδέχθη ότι η διχοτόμηση υπήρξε πράγματι μεταξύ των πιθανών λύσεων…»
Τουρκικό υπόμνημα στον ΟΗΕ
Η Τουρκία παρουσίαζε ως δεδομένο πως ο Αβέρωφ είχε εισηγηθεί τη διχοτόμηση και το εκμεταλλευόταν συνέχεια. Τον Μάη του 1957 η Τουρκία υπέβαλλε στον Ο.Η.Ε «υπόμνημα επί του κυπριακού» που έγραφε: « Κατ’ Οκτώβριον 1956, ο Έλληνας υπουργός των Εξωτερικών κ. Αβέρωφ, αναγνωρίσας επί τέλους ότι το κυπριακόν δεν ήτο δυνατόν να λυθεί χωρίς να ληφθώσιν υπόψιν τα τουρκικά δικαιώματα, ηρώτησε τον εν Αθήναις Τούρκον πρέσβην τι εσκέπτετο η τουρκική κυβέρνησις διά μίαν διχότομησιν της νήσου. Ο πρέσβης ανέφερε τα της συνομιλίας ταύτης εις την Άγκυραν, η οποία δεν απήντησεν εις τας Αθήνας».
Το τουρκικό έγγραφο ανέφερε και τα ακόλουθα: «Όταν ούτω και τα δύο έτερα ενδιαφερόμενα εις την διένεξιν μέρη, το Ηνωμένον Βασίλειον και η Ελλάς εφάνησαν αντιμετωπίζοντα δυνατήν λύσιν την διχοτόμησιν, η τουρκική κυβέρνησις εν τη ζωηρά επιθυμία της όπως ειναι δικαία, λαμβάνουσα υπόψιν την θέλησιν της ελληνικής κοινότητος της Κύπρου και εν τη ελπίδι τερματισμού της αιματοχυσίας, απεφάσισε κατά Μάιον 1957, τουτέστιν οκτώ μήνας αφ’ ότου είχε γίνει η πρώτη υπόδειξις υπό του υπευθύνου Έλληνος πολιτικού να συμφωνήσει εις την διχοτόμησιν». Η προπαγάνδα ήταν εκπληκτική. Σύμφωνα με αυτή, η Ελλάδα και οι Ελληνοκύπριοι ήθελαν τη διχοτόμηση και «η μεγαλόψυχη» Τουρκία «εν τη ζωηρά επιθυμία της όπως είναι δικαία» μας έκαμε το «χατίρι» να συμφωνήσει και η ίδια σ’ αυτή τη λύση!!!
Το μνημόνιο Αβέρωφ με υπογραφή του ΥΦΕΞ Π. Σκέφερη
Οι θέσεις του Αβέρωφ για το θέμα που δημιουργήθηκε για τη συνάντησή του με τον Ικσέλ καταγράφονται σε μακροσκελές μνημόνιο που υπογράφεται από τον υφυπουργό Εξωτερικών Π. Σκέφερη και για το οποίο γίνεται αναφορά από τον Νεοκλή Ραζή (στο ίδιο, σελ. 301-323).
Απ’ αυτό το μνημόνιο πρέπει να επισημάνουμε τα πιο κάτω:
- Ο Ικσέλ είπε στον Αβέρωφ πως πρέπει «να αναζητήσομεν άλλας λύσεις» στο κυπριακό και ο Αβέρωφ τον ρώτησε αν εννοούσε «την προταθείσαν από κάποιον Άγγλον λόρδον, δηλαδή την διανομήν της νήσου κατά το εν πέμπτον εις τους Τούρκους και τα τέσσερα πέμπτα εις τους Έλληνας».
- Ο Αβέρωφ είπε «δεν ηδυνάμην να την συζητήσω» και μίλησε «περί της λύσεως χλευαστικώς», ενώ ο Ικσέλ ισχυρίστηκε πως «δεν την είχε συζητήσει εις την Άγκυραν».
- Ο Ικσέλ ρώτησε τον Αβέρωφ πώς θα δεχόταν ο ελληνικός λαός τη λύση της διχοτόμησης και ο Αβέρωφ του απάντησε «ως προς το θέμα της διανομής με ουδένα είχον συνομιλήσει εκ φόβου μη εκληφθώ ως αναζητών απιθάνους λύσεις και συνεπώς δεν ήμην εις θέσιν να τω απαντήσω». Στη συνέχεια ο Αβέρωφ ρώτησε τον συνομιλητή του πώς έβλεπε ο ίδιος αυτή τη λύση και ο Ικσέλ απάντησε πως «θα ηδύνατο να είναι ή πολύ κακή ή πολύ καλή» προσθέτοντας πως «δεν εγνώριζε πώς τοιαύτη λύσις θα ανιτμετωπίζετο εν Τουρκία».
- Μετά ο Ικσέλ τόνισε πως «εις ενδεχομένην λύσιν….. περί αλλαγής του καθεστώτος της νήσου, θα ηδύναντο ταύτα να συνδυασθούν με λύσιν, η οποία όταν θα εκρίνετο η αυτοδιάθεσις, θα απέβλεπεν αποκλειστικώς ή έστω κατά κύριον λόγον εις την διανομήν». Απαντώντας ο Αβέρωφ του είπε «λέγων ότι το πολύ πολύ θα ηδυνάμην με μεγίστην προσοχήν να ψιθυρίσω εις άλλους τα περί διανομής, έφόσον θα επρόκειτο να μας εξαγάγουν πάραυτα από το αδιέξοδον, ώστε να γνωρίζω πώς αντιδρούν». Συνεχίζοντας ο Έλληνας υπουργός είπε πως ήταν και «αδύνατον τελείως έστω» και να ψιθυρίσει «περί διανομής εφόσον, κατ’ αυτόν επρόκειτο ν’ αποτελέσει την λύσιν διά την εις αόριστον χρόνον διευθέτησιν του θέματος της αυτοδιαθέσεως».
- Ο Αβέρωφ είπε ακόμα στον Ικσέλ πως είχε μιλήσει «αποκλειστικά διά λογαριασμόν» του χωρίς να έχει συνεννοηθεί «ούτε με την κυβέρνησιν ούτε με τας υπηρεσίας» του «επί των αποκλειστικών σκοπών» να δουν «εάν υπάρχουν σημεία επαφής επί των οποίων να δυνήθώμεν να οικοδομησώμεν. Ο Ικσέλ υποσχέθηκε πως «υπ’ αυτήν την μορφήν» θα ανέφερε στην Άγκυρα όσα λέχθηκαν στη συνομιλία των δύο υπουργών. Τέλος, ο Αβέρωφ κάλεσε τον συνομιλητή του να του διαβάσει «τας απόψεις της κυβερνήσεως του».
Στηριζόμενοι αποκλειστικά στο μνημόνιο του Αβέρωφ εύκολα διακρίνουμε πόσο αδέξια χειρίστηκε το θέμα ο Έλληνας υπουργός. Αυτός μίλησε πρώτος για την ιδέα της διχοτόμησης και σε κανένα σημείο δεν την απέκλεισε. Ακόμα, όταν ο Ικσέλ ρώτησε τον Αβέρωφ πώς θα έβλεπε ο ελληνικός λαός τη διχοτόμηση, αντί να προτάξει το «όχι» των Ελλήνων, ο ίδιος γράφει: «Δεν ήμην εις θέσιν να τού απαντήσω». Συνεχίζοντας άφηνε ανοιχτό το θέμα της διχοτόμησης ρωτώντας τον Ικσέλ ποια ήταν η δική του θέση σε τέτοια λύση.
Σ’ όλη την συζήτηση των δύο υπουργών το θέμα της διχοτόμησης της Κύπρου κυριάρχησε. Είναι μάλιστα φανερό πως ο Αβέρωφ έβλεπε το κυπριακό σαν ένα μπελά γράφοντας: «θα ηδυνάμην με μεγίστην προσοχήν να ψιθυρίσω εις άλλους τα περί διανομής, εφόσον θα επρόκειτο να μας εξαγάγουν πάραυτα από το αδιέξοδόν ώστε να γνωρίζω πώς αντιδρούν».
Εκπληκτικό είναι το ότι ο Έλληνας υπουργός δεν περιορίστηκε στα όσα είπαν με τον Τούρκο συνάδελφό του για τη διχοτόμηση της Κύπρου , αλλά του ζήτησε να συνεχιστεί το θέμα με το να του μεταβιβάσει «τας απόψεις της κυβερνήσεώς του».
Η παραδοχή του λάθους και ο Λέννοξ Μπόιντ…
Ο Αβέρωφ σε συνέντευξη του στον δημοσιογράφο Robert Stephens (Cyprus: a place of arms, σελ. 149) τον Ιούνη του 1965 τόνισε πως είπε στον Ικσέλ πως η Ελλάδα ήταν έτοιμη να αποδεχτεί δημοψήφισμα με ερωτήσεις «για ένωση με την Ελλάδα, ένωση με την Τουρκία, ανεξαρτησία και διχοτόμηση» και να αποδεχτεί όποια λύση αποφάσιζαν οι Κύπριοι.
Στην ίδια συνέντευξή του ο Αβέρωφ παραδέχτηκε κι ένα δικό του σοβαρό λάθος. Είπε συγκεκριμένα: «Ο Ικσέλ άρχισε να ομιλεί για τη διχοτόμηση. Είπε ότι εμελετάτο η διχοτόμηση στον τριακοστό πέμπτο παράλληλο, που πρακτικά σήμαινε ίσο διαμοιρασμό. Του είπα: «Αλλά αν η διχοτόμηση είναι εξ ημισείας όλοι θα θεωρήσουν ότι είμαι παράφρων»…… Έδωσα την απάντηση που θεώρησα ως την καλύτερη. Εμφανίστηκα ως να μην απέρριπτα οτιδήποτε, αλλά εισηγούμουν δημοψήφισμα που μπορούσε να οδηγήσει στην ένωση. Πρέπει, όμως να αναγνωρίσω τώρα ότι η απάντησή μου άφηνε κάποια περιθώρια παρεξηγήσεως. Όταν απέρριπτα διχοτόμηση εξ ημισείας, θα μπορούσε να ερμηνευθεί ότι σημαίνει ότι μπορούσα να εξετάσω διχοτόμηση πάνω σε ευνοϊκή βάση από την εξ ημισείας διχοτόμηση».
Λίγες μέρες μετά τη συνάντηση Αβέρωφ – Ικσέλ ακολουθούν δύο εκθέσεις του Νιχάτ Ερίμ στον πρωθυπουργό Μεντερές. Η πρώτη στις 24 του Νοέμβρη του 1956 και η δεύτερη στις 22 του Δεκέμβρη του 1956. Ο εκθέσεις αυτές βάζουν ως στόχους όλα όσα έγιναν στην Κύπρο το 1974 (εισβολή τουρκικού στρατού, μετακινήσεις πληθυσμών, εποικισμός) και θέτουν ως τελικό στόχο την κατάληψη όλης της Κύπρου από την Τουρκία.
Στις 19 του Δεκέμβρη του 1956 ο υπουργός Αποικιών της Βρετανίας Λέννοξ Μπόιντ ανακοίνωνε την πρόθεση της χώρας του να προχωρήσει σε κατοπινό στάδιο στη χωριστή αυτοδιάθεση των δύο κυπριακών κοινοτήτων, που σήμαινε διχοτόμηση.
Την επόμενη μέρα ο Μεντερές συμφωνούσε με την δήλωση Μπόιντ και η διχοτόμηση αποτελούσε επίσημα την πολιτική της Τουρκίας στο κυπριακό που ισχύει και σήμερα.
*Ιστορικός