Ο κόσμος ως λάφυρο των ισχυρών

Η εμμονή των Ηνωμένων Πολιτειών με τη Γροιλανδία δεν είναι απλώς ένα ακόμη επεισόδιο γεωπολιτικού κυνισμού. Είναι ένα σύμπτωμα μιας βαθύτερης παθολογίας ισχύος, μιας αντίληψης του κόσμου ως χάρτη προς ιδιοποίηση, όπου οι λαοί, τα σύνορα και το διεθνές δίκαιο υποχωρούν μπροστά στις ορέξεις της υπερδύναμης. Και όταν αυτή η αντίληψη εκφράζεται με ωμό, εκβιαστικό λόγο, τότε δεν μπορούμε να κάνουμε πως δεν βλέπουμε τις ιστορικές αναλογίες που αναδύονται απειλητικά.
Αν πράγματι ευσταθούν όλες αυτές οι δηλώσεις που αποδίδονται στον «πλανητάρχη» και βλέπουν καθημερινά το φως της δημοσιότητας, τότε βαδίζουμε σε ιδιαίτερα σκοτεινά και επικίνδυνα μονοπάτια. Σε μια τέτοια περίπτωση, το μόνο που απομένει είναι να ευχηθούμε «ο Θεός να βάλει το χέρι του.» Κι επειδή η «συνομοσιολογία» οργιάζει, λέτε να έχουμε καμιά νέα, αναθεωρημένη «Γιάλτα» με την «Συμφωνία Ποσοστών» και να μην το ξέρουμε;
Η περίφημη δήλωση του Ντόναλντ Τραμπ, «Θέλουμε ένα κομμάτι πάγου για τη δική μας προστασία… Μπορείτε να πείτε ναι και θα το εκτιμήσουμε ή μπορείτε να πείτε όχι και εμείς θα το θυμόμαστε», δεν είναι απλώς άκομψη ή γραφική. Είναι βαθιά αποκαλυπτική. Αποκαλύπτει μια λογική ωμής ισχύος, όπου η ασφάλεια ή έστω υποψία…, νομιμοποιεί την αφαίρεση της κυριαρχίας του άλλου και η άρνηση μετατρέπεται σε απειλή μελλοντικής τιμωρίας. Πρόκειται για λόγο που δεν ανήκει στον 21ο αιώνα, αλλά σε σκοτεινές σελίδες του 20ού.
Η Γροιλανδία δεν είναι «κομμάτι πάγου». Είναι μια αυτόνομη περιοχή και συνιστώσα χώρα του Βασιλείου της Δανίας με λαό, ιστορία, πολιτισμό και πολιτική βούληση. Η υποβάθμισή της σε γεωστρατηγικό αντικείμενο συνιστά μορφή αποικιοκρατικού αναχρονισμού. Όταν μια υπερδύναμη μιλά για «αγορά» ή «απόκτηση» εδαφών άλλων χωρών, δεν πρόκειται για αθώα ρητορική υπερβολή. Πρόκειται για επικίνδυνη κανονικοποίηση της ιδέας ότι η ισχύς γεννά δικαιώματα.
Από τον «ζωτικό χώρο» του Χίτλερ
στο «κομμάτι πάγου» του Τραμπ
Εδώ ακριβώς αναδύεται η αναπόφευκτη ιστορική σύγκριση. Ο Αδόλφος Χίτλερ δεν ξεκίνησε τον επεκτατισμό του με στρατόπεδα εξόντωσης, αλλά με «λογικά» επιχειρήματα ασφάλειας, προστασίας και ζωτικού χώρου. Το Anschluss της Αυστρίας, η προσάρτηση της Σουδητίας, παρουσιάστηκαν ως φυσικές, αναγκαίες και «δίκαιες» κινήσεις για την ασφάλεια και την ενότητα του γερμανικού έθνους. Η διεθνής κοινότητα τότε δίστασε, εξοικειώθηκε με τον παραλογισμό και πλήρωσε το τίμημα.
Η σύγκριση του Τραμπ με τον Χίτλερ δεν αφορά, προφανώς, την κλίμακα των εγκλημάτων ή την ιδεολογική τους ταυτότητα. Αφορά τη μέθοδο, τη ρητορική και τη νοοτροπία. Την περιφρόνηση προς το διεθνές δίκαιο. Τη λογική του «ισχυρού που απαιτεί». Την απειλή ως εργαλείο διπλωματίας. Όταν ένας ηγέτης δηλώνει, ουσιαστικά, «δεχθείτε ή θα το πληρώσετε», τότε δεν μιλάμε για διαπραγμάτευση, αλλά για εκβιασμό.
Δεν είναι, άλλωστε, η μόνη ακραία και παράλογη δήλωση που έχει ακουστεί από τον ίδιο κύκλο. Από την ιδέα ότι χώρες «μας χρωστούν» επειδή τις προστατεύουμε, μέχρι την ωμή απαξίωση διεθνών οργανισμών και συμμαχιών, ο λόγος αυτός οικοδομεί έναν κόσμο όπου οι κανόνες ισχύουν μόνο για τους αδύναμους. Έναν κόσμο επικίνδυνα οικείο στην ιστορική μνήμη της Ευρώπης.
Η εμμονή με τη Γροιλανδία εντάσσεται και σε ένα ευρύτερο πλαίσιο. Την αναβίωση μιας ψυχροπολεμικής γεωπολιτικής, όπου η Αρκτική μετατρέπεται σε νέο πεδίο ανταγωνισμού. Όμως η γεωστρατηγική πραγματικότητα δεν νομιμοποιεί τον πολιτικό κυνισμό. Το ότι μια περιοχή είναι στρατηγικά σημαντική δεν σημαίνει ότι είναι διαθέσιμη προς αρπαγή. Αντίθετα, απαιτεί μεγαλύτερο σεβασμό, περισσότερη συνεργασία και λιγότερη αλαζονεία.
Το πιο ανησυχητικό στοιχείο, ωστόσο, δεν είναι μόνο οι δηλώσεις αυτές καθαυτές, αλλά η ανοχή που συχνά επιδεικνύεται απέναντί τους. Η μετατροπή του παραλογισμού σε «στυλ ηγεσίας» και της απειλής σε «ειλικρίνεια». Έτσι ξεκινούν οι μεγάλες εκτροπές: Όχι με τανκς, αλλά με λόγια που σταδιακά παύουν να σοκάρουν.
Η ιστορία μάς έχει διδάξει και δυστυχώς με τραγικό τρόπο, ότι ο επεκτατισμός δεν σταματά μόνος του. Σταματά όταν συναντά όρια, θεσμικά, πολιτικά και ηθικά. Η Γροιλανδία δεν είναι απλώς ένα τεστ γεωπολιτικής αντοχής. Είναι ένα τεστ μνήμης. Και η αποτυχία σε αυτό το τεστ δεν θα είναι αμερικανικό πρόβλημα μόνο. Θα είναι παγκόσμιο.
Και για να προλάβω τους ξερόλες που προφανώς θα με βαφτίσουν αντιαμερικανό, το Γροιλανδικό θα γίνει άλλο ένα ζήτημα όπως το Κυπριακό, το Ουκρανικό, το Μεσανατολικό, κ.λπ.;