Ο Τραμπ, η Βενεζουέλα και το τρομακτικό σενάριο (για την Κύπρο)

Το νέο στοιχείο που προκύπτει από την επιχείρηση των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα και τη βίαιη προσαγωγή του Νικολάς Μαδούρο είναι η πλήρης, απροσχημάτιστη περιφρόνηση του διεθνούς δικαίου από τις ΗΠΑ, δήλωσε στον «Π» ο αναπληρωτής καθηγητής Διεθνούς Δικαίου και Δικαίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στο Τμήμα Νομικής του Πανεπιστημίου Κύπρου Άρης Κωνσταντινίδης. Τόνισε ότι είναι η πρώτη φορά στη μεταψυχροπολεμική εποχή που οι ΗΠΑ περιφρονούν το διεθνές δίκαιο κατά αυτόν τον τρόπο, λέγοντας ότι ο Αμερικανός Πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ και ο απεσταλμένος των Ηνωμένων Πολιτειών στα Ηνωμένα Έθνη Μάικ Γουόλτς δεν έχουν κάνει καμία αναφορά στο διεθνές δίκαιο.
Πρόσθεσε ότι οι προηγούμενες αμερικανικές κυβερνήσεις και ο Ντόναλντ Τραμπ στην πρώτη θητεία του δεν λειτούργησαν με αυτόν τον περιφρονητικό τρόπο προς το διεθνές δίκαιο. «Δικαιολογούσαν όλες τις ενέργειές τους», σημείωσε, «στη βάση του διεθνούς δικαίου, και όταν εισέβαλαν στο Ιράκ το 2003 προσπάθησαν να το δικαιολογήσουν μέσα από μια πλειάδα ισχυρισμών που στηρίζονταν σε διαφορετικές νομικές βάσεις, θέλοντας έτσι να υποστηρίξουν ότι δεν παραβιάζουν το διεθνές δίκαιο αλλά το εφαρμόζουν». Σημείωσε δε ότι αυτή τη φορά οι ΗΠΑ «δεν έχουν κάνει οποιανδήποτε προσπάθεια να ερμηνεύσουν με όρους διεθνούς δικαίου την επιχείρηση στη Βενεζουέλα». Αντίθετα, όπως είπε, υποστηρίζουν ότι οι ενέργειές τους είναι νόμιμες με βάση το αμερικανικό δίκαιο και κάνουν λόγο για επιχείρηση επιβολής του αμερικανικού νόμου.
Ακολούθως, είπε ότι κανένα άλλο κράτος δεν έχει ενεργήσει με αυτόν τον τρόπο, φέρνοντας ως παράδειγμα τη Ρωσία. «Η Ρωσία», τόνισε, «όταν εισέβαλε στην Ουκρανία, υποστήριξε ότι δεν παραβιάζει το διεθνές δίκαιο αλλά ισχυρίστηκε ότι αμύνεται υπέρ των λεγόμενων κρατών Λουχάνσκ και Ντονέτσκ που είχαν κηρύξει την ανεξαρτησία τους και ζήτησαν τη βοήθεια της Μόσχας στο πλαίσιο του διεθνούς κανόνα της συλλογικής άμυνας, επειδή υφίστανται επίθεση και γενοκτονία από την Ουκρανία. Αυτό είπε ο Πούτιν, κάτι που επιβεβαιώνει την ισχύ του διεθνούς δικαίου. Δηλαδή, ακόμη και όσοι παραβιάζουν το διεθνές δίκαιο δέχονται ότι είναι αυτό που ρυθμίζει τις σχέσεις των κρατών, έστω και αν το ερμηνεύουν διαφορετικά και συνήθως αυθαίρετα».
Κανόνες διεθνούς δικαίου
Ερωτηθείς εάν οι ΗΠΑ ως ένα ισχυρό κράτος μπορούν να παραγάγουν από μόνες τους νέους κανόνες διεθνούς δικαίου, ο κ. Κωνσταντινίδης απάντησε ότι αυτό δεν μπορεί να γίνει. Εξήγησε, ωστόσο, ότι «εάν οι ενέργειες των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα γίνουν αποδεκτές από τη διεθνή κοινότητα, τότε, θα έχουμε έναν νέο αναδυόμενο κανόνα εθιμικού δικαίου, ο οποίος θα λέει ότι όποτε υπάρχει ένας αρχηγός κράτους που δεν αναγνωρίζεται και ευθύνεται για ναρκο-τρομοκρατία εναντίον άλλου κράτους, τότε, το κράτος που υφίσταται τις συνέπειες έχει δικαίωμα να χρησιμοποιήσει ένοπλη βία για να τον συλλάβει και να τον δικάσει στο έδαφός του».
«Ένας κανόνας διεθνούς δικαίου», είπε ο κ. Κωνσταντινίδης, «μπορεί να προκύψει και με τη σιωπηρή αποδοχή μιας πρακτικής από τη μεγάλη πλειοψηφία των κρατών και έτσι να αποτελέσει μέρος του εθιμικού διεθνούς δικαίου». Τόνισε ότι «το διεθνές δίκαιο είναι γραπτό με διεθνείς συμβάσεις αλλά και εθιμικό (άγραφο) με βάση την πρακτική των κρατών». Για να γίνει όμως εθιμικό, υπογράμμισε, πρέπει να το αποδεχτούν τα κράτη στη μεγάλη πλειοψηφία τους. «Όταν όμως τουλάχιστον δύο ισχυρά κράτη», συμπλήρωσε, «όπως η Ρωσία και η Κίνα, έχουν πει ότι η επιχείρηση των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα συνιστά παραβίαση του διεθνούς δικαίου, τότε, δεν μπορεί να θεωρηθεί ένας αναδυόμενος κανόνας του εθιμικού δικαίου». Θα έπρεπε τα πλείστα κράτη ή τα πιο σημαντικά, τόνισε, να επιβεβαιώσουν ότι αυτό που έκαναν οι ΗΠΑ είναι σωστό. Οπότε δεν μιλάμε για ανάδυση νέου κανόνα αλλά για παραβίαση του υφιστάμενου.
Τα αδιέξοδα
Κληθείς να απαντήσει κατά πόσο υπάρχει ένα αδιέξοδο ως προς τον σεβασμό και την εφαρμογή του διεθνούς δικαίου στην περίπτωση αυτή, ο κ. Κωνσταντινίδης ανέφερε ότι «δεν υπάρχει κεντρικός και αυτοματοποιημένος μηχανισμός επιβολής κυρώσεων εναντίον ενός κράτους και μάλιστα μόνιμου μέλους του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, όπως οι ΗΠΑ». Το Συμβούλιο Ασφαλείας, όπως είπε, είναι το μοναδικό όργανο σε παγκόσμιο επίπεδο που έχει εκτελεστικής φύσεως εξουσίες, να επιβάλει κυρώσεις και να επιτρέψει τη χρήση ένοπλης βίας.
Εξήγησε δε ότι οι ΗΠΑ, ως μόνιμο μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας, έχουν δικαίωμα να ασκούν βέτο στη λήψη οποιασδήποτε απόφασης, όπως έπραξε και η Ρωσία στην περίπτωση της Ουκρανίας. Αν μπλοκαριστεί το Συμβούλιο Ασφαλείας, υπέδειξε, αυτό που συνήθως γίνεται είναι να τεθεί το θέμα στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ όπου δεν υπάρχει βέτο αλλά πλειοψηφικές αποφάσεις. Αυτό έπραξε η Ουκρανία, συμπλήρωσε, η οποία εξασφάλισε χρήσιμα ψηφίσματα, ενώ η διαδικασία αυτή ακολουθείται και για το παλαιστινιακό ζήτημα με ψηφίσματα κατά του Ισραήλ. «Καταδικαστικά ψηφίσματα», πρόσθεσε, «που επιβεβαιώνουν τους κανόνες του διεθνούς δικαίου αλλά δεν έχουν δεσμευτικό χαρακτήρα, ούτε τη δυνατότητα να επιβάλουν κυρώσεις ή να επιτρέψουν τη χρήση ένοπλης βίας».
Ακολούθως, είπε ότι υπάρχει από παλιά η διαδεδομένη άποψη ότι το διεθνές δίκαιο δεν είναι πραγματικό δίκαιο διότι δεν έχει μόνιμους κυρωτικούς μηχανισμούς. «Το διεθνές δίκαιο», πρόσθεσε, «έχει κυρωτικούς μηχανισμούς αλλά δεν είναι αυτοματοποιημένοι». Για παράδειγμα, ανέφερε, το Συμβούλιο Ασφαλείας μπορεί να μπλοκαριστεί με το βέτο κάποιου μόνιμου μέλους. «Ανέκαθεν», είπε, «το διεθνές δίκαιο στερείται μόνιμων, κεντρικών, αυτοματοποιημένων μηχανισμών επιβολής των κανόνων του και αυτό είναι το βασικό του μειονέκτημα».
Ωστόσο, υπογράμμισε τη δυνατότητα επιβολής κυρώσεων από επιμέρους κράτη, λέγοντας ότι «αυτό έκαναν η ΕΕ και οι ΗΠΑ έναντι της Ρωσίας για την εισβολή στην Ουκρανία». Όμως, σημείωσε, δεν το έκαναν όλα τα κράτη διότι δεν είναι υποχρέωση των χωρών αλλά δικαίωμά τους. «Δεν υπάρχει», συμπλήρωσε, «υποχρέωση επιβολής κυρώσεων από ένα κράτος όταν υπάρχουν παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου, παρά μόνο η υποχρέωση μη αναγνώρισης καταστάσεων που δημιουργούνται από σοβαρές παραβιάσεις του».
Εφιαλτικό σενάριο
Στη συνέχεια αναφέρθηκε σε ένα τρομακτικό σενάριο που δημιουργεί η απαξίωση και αποδόμηση του διεθνούς δικαίου. «Ο Πρόεδρος Τραμπ», ανέφερε, «περιφρονεί πλήρως το διεθνές δίκαιο και αυτό που έκανε δεν ήταν μια μεμονωμένη και κατ’ εξαίρεση εφαρμογή ενός κανόνα αλλά μια παραβίαση του διεθνούς δικαίου και μάλιστα δηλώνει δημόσια ότι “είναι καλή ιδέα, να το κάνω ξανά στην Κολομβία», χωρίς να έχει αποκλειστεί και η περίπτωση της Γροιλανδίας. Είναι τρομακτικό, όπως είπε, το πιο ισχυρό κράτος του πλανήτη να πράττει με αυτόν τον τρόπο κατά μιας άλλης χώρας και να απειλεί ότι θα πράξει το ίδιο έναντι άλλων κρατών.
Είναι τρομακτικό και για την Κύπρο, σημείωσε ο κ. Κωνσταντινίδης, διότι η διάβρωση και η απαξίωση των κανόνων και των θεσμών του διεθνούς δικαίου και το υπαρκτό, πλέον, ενδεχόμενο να λειτουργήσουμε αποκλειστικά με όρους ισχύος δημιουργούν μεγάλους κινδύνους για τα μικρά και αδύναμα κράτη. «Η λογική του Τραμπ», πρόσθεσε, «ωθεί τα μικρά κράτη, όπως η Κύπρος, στην αναζήτηση ισχυρών συμμάχων (βλ. Ισραήλ και ΗΠΑ), με πολιτικά ή και άλλα ανταλλάγματα». Υπενθύμισε δε ότι η Κύπρος διαχρονικά βασίζει την υπόστασή της στον κανόνα του διεθνούς δικαίου για τη μη αναγνώριση σοβαρών παραβιάσεων διεθνούς δικαίου, λέγοντας ότι η μη αναγνώριση του ψευδοκράτους επί περισσότερο από 50 χρόνια είναι αποτέλεσμα της εφαρμογής του συγκεκριμένου κανόνα και των σχετικών ψηφισμάτων του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ.
Αποδυνάμωση ΟΗΕ
Ακολούθως, εξέφρασε ανησυχίες για την περαιτέρω αποδυνάμωση του ΟΗΕ από τη συμπεριφορά των ΗΠΑ, οι οποίες ανακοίνωσαν την αποχώρηση από μερικές δεκάδες διεθνείς θεσμούς, συμπεριλαμβανομένων και πέραν των 30 οργάνων του ΟΗΕ. «Δημιουργείται», όπως είπε, «ο κίνδυνος ακόμη και διάλυσης του ΟΗΕ μεσοπρόθεσμα», ενώ αυξάνονται οι φωνές στις ΗΠΑ που μιλάνε και για διάλυση της ΕΕ. Φανταστείτε, σημείωσε, την Κύπρο έναντι της Τουρκίας χωρίς την ΕΕ και την Ελλάδα χωρίς το ΝΑΤΟ. Φανταστείτε, πρόσθεσε, η Τουρκία να καταλαμβάνει ένα ελληνικό νησί και να μην υπάρχει ΕΕ και ΟΗΕ.
Τόνισε επίσης το ενδεχόμενο ο ΟΗΕ να μην έχει χρήματα για να χρηματοδοτήσει την ΟΥΝΦΙΚΥΠ και η τελευταία να φύγει από τη νεκρή ζώνη. Η Κύπρος, υπογράμμισε, είναι μια από τις δεκάδες περιπτώσεις. «Θα μπορούσε», όπως είπε, «να φύγει η αντίστοιχη δύναμη από το Κασμίρ στα σύνορα Ινδίας και Πακιστάν ή από τα σύνορα Λιβάνου – Ισραήλ». Χωρίς διεθνείς κανόνες και θεσμούς, ανέφερε, θα έρθει το απόλυτο χάος και πρόσθεσε ότι «αν δεν έχεις έναν διεθνή οργανισμό, ο οποίος λειτουργεί στο πλαίσιο του διεθνούς δικαίου, να βρίσκεται εκεί και να λειτουργεί ως παράγοντας πρόληψης, καταγραφής των παραβιάσεων και εκτόνωσης των εντάσεων, εύκολα μπορούν να αναβιώσουν διαμάχες που θεωρούσαμε “παγωμένες”». Διερωτήθηκε δε «γιατί η Κίνα να μην ανακτήσει την Ταϊβάν με ένοπλη επίθεση ή γιατί να μην επιτεθεί η Βόρεια Κορέα στη Νότια Κορέα, αφού δεν θα υπάρχουν ούτε κανόνες του διεθνούς δικαίου, μα ούτε διεθνείς μηχανισμοί να τους συγκρατήσει».
200 χρόνια πίσω
Ακολούθως σημείωσε ότι «ο ΟΗΕ δεν έχει δικό του κεφάλαιο, λειτουργεί με βάση τη χρηματοδότηση των κρατών και αν δεν τον χρηματοδοτούν, τότε, θα αναγκαστεί να κάνει περικοπές, όπως ήδη κάνει». Αυτό, τόνισε, είναι κάτι που είχε ξεκινήσει παλιότερα αλλά εντάθηκε στην πρώτη θητεία του Τραμπ, με περικοπές στις ειρηνευτικές αποστολές. Προειδοποίησε δε ότι οδεύουμε με ταχείς ρυθμούς προς μια αποκαθήλωση του διεθνούς δικαίου, όπως το γνωρίζαμε μετά τον Ψυχρό Πόλεμο, αλλά και των διεθνών οργανισμών, της πολυμέρειας και της διεθνούς συνεργασίας.
Σημείωσε επίσης το γεγονός ότι οι ΗΠΑ αναφέρονται στο δόγμα Μονρό ως δόγμα Ντονρό (προσαρμοσμένο δηλαδή στην πολιτική του Ντόναλντ Τραμπ), τονίζοντας ότι είναι του 1823, «διακόσια χρόνια πίσω». Πρόκειται, όπως είπε, για μια περίοδο όπου δεν υπήρχαν οι κανόνες του διεθνούς δικαίου και οι διεθνείς οργανισμοί για τους οποίους μιλάμε σήμερα. Ανέφερε ότι μεταψυχροπολεμικά σημειώθηκε μια πορεία διεύρυνσης του διεθνούς δικαίου, με ενίσχυση της πολυμέρειας και της συνεργασίας, του ελεύθερου εμπορίου, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του κράτους δικαίου στη διεθνή κοινωνία. «Όλα αυτά», υπογράμμισε, «άνθησαν από τη δεκαετία του 1990 και έπειτα και σήμερα ξηλώνονται σταδιακά». Οδηγούμαστε πίσω με ταχύ βηματισμό, όπως είπε, και μένει να δούμε πού θα σταματήσει αυτό το πισωγύρισμα.