Πως το Ημι-Προεδρικό σύστημα θα συνέβαλλε στην προτεινόμενη λύση [ΔΔΟ]

Η ιστορική εμπειρία της Κυπριακής Δημοκρατίας δείχνει ότι η θεσμική αρχιτεκτονική του Συντάγματος του 1960, αν και καλοπροαίρετη ως προς την προστασία των δύο κοινοτήτων, απέτυχε στην πράξη να διασφαλίσει μια λειτουργική διακυβέρνηση και την πολιτική σταθερότητα. Ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα ήταν η πρόνοια για Προεδρικό σύστημα διακυβέρνησης με δυαδική εκτελεστική εξουσία (Προέδρου και Αντιπροέδρου) — πράγμα που συνέβαλε στις εντάσεις, την παράλυση και την τελική κατάρρευση του συστήματος.
Η υιοθέτηση ενός Ημι-Προεδρικού μοντέλου, με ξεκάθαρο διαχωρισμό ρόλων μεταξύ ενός Προέδρου και Αντιπροέδρου που θα συμβόλιζαν την ενότητα κράτους και λαού, και ενός Πρωθυπουργού που θα επωμιζόταν τις ευθύνες της εκτελεστικής εξουσίας, θα προσέφερε ένα πιο ισορροπημένο και ανθεκτικό σύστημα διακυβέρνησης — ενσωματώνοντας εμπειρίες από επιτυχημένα παραδείγματα όπως η Γαλλία, η Πορτογαλία και η Φινλανδία.
Από το Σύνταγμα του 1960 στην “εκ περιτροπής” Προεδρία
Ως γνωστό το Σύνταγμα του 1960 προέβλεπε για έναν ΕΚ Πρόεδρο και για ένα ΤΚ Αντιπρόεδρο. Οι δύο αυτοί ανώτατοι αξιωματούχοι εκλέγονταν από τις ξεχωριστές κοινότητές τους και όχι από το σύνολο του λαού, ενώ ουσιαστικά μοιράζονταν την εκτελεστική εξουσία. Και οι δύο είχαν το δικαίωμα αρνησικυρίας(βέτο) σε κρίσιμα ζητήματα: άμυνα, εξωτερική πολιτική, ασφάλεια. Το Υπουργικό Συμβούλιο συγκροτείτο από 10 υπουργούς, 7 διορισμένους από τον Πρόεδρο και 3 από τον Αντιπρόεδρο. Σύμφωνα με το Σύνταγμα ήταν το Υπουργικό που θα έπρεπε να έχει την εξουσία, αλλά στην πράξη, επειδή οι υπουργοί διορίζονταν από τους δύο ανώτατους αξιωματούχους, οι τελευταίοι είχαν την πραγματική δύναμη.
Δυστυχώς δεν υπήρχαν μηχανισμοί επίλυσης αδιεξόδων, με αποτέλεσμα να καταρρεύσει ο μηχανισμός διακυβέρνησης μέσα σε τρία χρόνια. Η υπερβολική έμφαση στην ισότητα των δύο κοινοτήτων, χωρίς ταυτόχρονη θεσμική ελαστικότητα, οδήγησε το κράτος σε αδιέξοδα και στην σύγκρουση και τον διαχωρισμό των κοινοτήτων — με πιο σημαντικούς σταθμούς το 1963 και 1974.
Μετά το ‘74, στις διαπραγματεύσεις για λύση του κυπριακού στη βάση της Διζωνικής Δικοινοτικής Ομοσπονδίας (ΔΔΟ), ένας από τους συμβιβασμούς στους οποίους οι δύο πλευρές κατέληξαν ήταν η “εκ περιτροπής προεδρία” — πράγμα που η ΕΚ κοινή γνώμη φαίνεται να βρίσκει δύσκολο να αποδεχθεί. Αυτός ήταν ίσως και ο κύριος λόγος που, μετά την κατάρρευση των συνομιλιών στο Κρας Μοντανά, ο Νίκος Αναστασιάδης είχε “ρίξει” την ιδέα αντικατάστασης του Προεδρικού, με ένα Κοινοβουλευτικό σύστημα. Χωρίς όμως να δώσει επαρκείς λεπτομέρειες για το πώς η πρόταση του θα βοηθούσε στη λύση.
Έκτοτε αριθμός αναλυτών, μεταξύ των οποίων και ο επιφαινόμενος, έχουν προτείνει μια λύση ενδιάμεση του Προεδρικού και Κοινοβουλευτικού συστήματος — δηλ. την υιοθέτηση ενός Ημι-Προεδρικού συστήματος.
Το Ημι-Προεδρικό σύστημα και τα πλεονεκτήματα του
Η πρόταση την οποία αναλύω πιο διεξοδικά σε πρόσφατη έκδοση* περιλαμβάνει τις εξής βασικές πρόνοιες:
— Προεδρείο αποτελούμενο απο Πρόεδρο και Αντιπρόεδρο (ή δύο Συμπροέδρους), προερχόμενους από τις δύο κοινότητες, που θα έχουν συμβολικό κυρίως ρόλο, θα εκλέγονται άμεσα από το σύνολο του λαού, και θα έχουν αρμοδιότητες στην εξωτερική πολιτική, την ασφάλεια, τα ζητήματα της Ε.Ε., καθώς και την επίλυση τυχόν συγκρούσεων. Ακριβώς επειδή ο ρόλος τους θα είναι κυρίως συμβολικός, δεν θα εμπεριέχει μεγάλους κινδύνους η συμβίωση των δύο αξιωματούχων με καταγωγή από διαφορετικές εθνοτικές κοινότητες.
— Πρωθυπουργό, προερχόμενο από το κόμμα ή τον συνασπισμό που πλειοψηφεί στη Βουλή, με εκτελεστικές αρμοδιότητες στην εσωτερική διακυβέρνηση. Θα καθοριστούν κίνητρα που να ενθαρρύνουν τους διακοινοτικούς συνασπισμούς, στη βάση κοινού πολιτικού προγράμματος, το οποίο θα συμπεριλαμβάνει και τον διαμοιρασμό των υπουργείων — οπότε και δεν θα χρειάζεται να υπάρχει σχετική, ποσοτικά καθορισμένη και άκαμπτη πρόνοια στο Σύνταγμα.
— Υπουργούς που να ορίζονται από τον Πρωθυπουργό και στη συνέχεια να εγκρίνονται από το Προεδρείο.
— Βασικό χαρακτηριστικό του προτεινόμενου συστήματος είναι η “εποικοδομητική πρόταση δυσπιστίας”, που σημαίνει πως σε περίπτωση που η κυβέρνηση αμφισβητηθεί στη Βουλή και χάσει στη ψήφο εμπιστοσύνης, θα πρέπει οι δυνάμεις αμφισβήτησης να έχουν ήδη διαμορφωμένη πρόταση νέας κυβέρνησης. Αν στη συνέχεια και εντός 3 μηνών οι δυνάμεις αυτές δεν κατορθώσουν να σχηματίσουν στην πράξη νέα κυβέρνηση, τότε η Προεδρία θα ορίζει μεταβατική κυβέρνηση.
Συγκριτικά Πλεονεκτήματα έναντι του Συντάγματος του 1960
Το προτεινόμενο μοντέλο διαθέτει μια σειρά από πλεονεκτήματα σε σχέση με το Σύνταγμα του 1960, αλλά και των μέχρι σήμερα προτάσεων για διαφοροποίηση της μελλοντικής εκτελεστικής εξουσίας (πχ εκ περιτροπής προεδρία), αφού διατηρεί την συμβολική ισότητα των δύο κοινοτήτων, ενω διασφαλίζει την αποτελεσματική διακυβέρνηση. Πιο αναλυτικά:
α) Αποφυγή παραλυσίας: Το προτεινόμενο Ημι-Προεδρικό μοντέλο αποφεύγει την παγίδα της “διπλής αρμοδιότητας”. Οι δύο ανώτατοι κρατικοί αξιωματούχοι διατηρούν συμβολική και εγγυητική ισχύ, η διαχείριση των εσωτερικών υποθέσεων γίνεται από έναν εκτελεστικό Πρωθυπουργό, εξασφαλίζοντας τη λειτουργικότητα του συστήματος.
β) Κατάργηση του αντιθετικού βέτο: Αντί για απόλυτο βέτο, όπως το 1960, το νέο σύστημα εισάγει “συναινετικούς μηχανισμούς”, με κοινή έγκριση μόνο στα κρίσιμα ζητήματα (π.χ. επικύρωση συνθηκών, πόλεμο, διορισμό αρχηγών στρατού).
γ) Πολιτική αντιπροσωπευτικότητα αντί εθνοτικής ποσόστωσης: Η στελέχωση του Υπουργικού Συμβουλίου γίνεται μέσω πολιτικών συνασπισμών μεταξύ των δύο κοινοτήτων. Έτσι, η εκπροσώπηση επιτυγχάνεται μέσω συνεργασίας και πολιτικής ωριμότητας — και όχι μέσω άκαμπτων συνταγματικών ποσοστώσεων.
δ) Σαφής κατανομή εξουσιών: Ο Πρωθυπουργός διαχειρίζεται την καθημερινή πολιτική, ενώ το Προεδρείο επιβλέπει στρατηγικούς τομείς, όπως η εξωτερική πολιτική και η ασφάλεια. Η δομή αυτή αντανακλά επιτυχημένα ευρωπαϊκά μοντέλα, όπως η Πορτογαλία.
ε) Ενσωματωμένοι μηχανισμοί επίλυσης διαφορών: Σε περίπτωση διαφωνίας μεταξύ του Προέδρου και Αντιπροέδρου (ή των Συμπροέδρων), ενεργοποιείται Κοινό Όργανο Διαμεσολάβησης ή ακόμα και προσφυγή σε Συνταγματικό Συμβούλιο – κάτι που απουσίαζε εντελώς από το Σύνταγμα του 1960.
Προϋποθέσεις Επιτυχίας
Αναμφίβολα η επιτυχία του μοντέλου αυτού βασίζεται σε κάποιες βασικές προϋποθέσεις. Πρώτη από αυτές είναι η καλή πίστη των δύο κοινοτήτων για την κοινή διακυβέρνηση. Δεύτερη προϋπόθεση είναι η σαφήνεια του Συντάγματος όσον αφορά στην κατανομή αρμοδιοτήτων και εξουσιών. Τρίτη και εξ ίσου σημαντική προϋπόθεση είναι η ύπαρξη πολιτικών κομμάτων που πιστεύουν στη συνεργασία και έχουν την ωριμότητα να βλέπουν πέρα από τις αυστηρές εθνοτικές γραμμές ποια είναι τα κοινά συμφέροντα του συνόλου των πολιτών.
Συμπερασματικά το προτεινόμενο Ημι-Προεδρικό μοντέλο αποτελεί μια ώριμη, ρεαλιστική πρόταση για υπέρβαση των λειτουργικών ελλειμμάτων του Συντάγματος του 1960. Αντί για δύο παράλληλες εκτελεστικές εξουσίες με δικαιώματα αρνησικυρίας, προκρίνει ενιαία εκτελεστική αρχή με πολιτική λογοδοσία στο κοινοβούλιο και θεσμικά θωρακισμένη συμβολική ηγεσία για την προώθηση της ενότητας και της ισότητας.
Πρόκειται για ένα πολιτειακό εργαλείο ισορροπίας, το οποίο αν υιοθετηθεί σωστά, μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στην επανένωση και σταθερότητα της Κύπρου.
Κοινωνιολόγος
Πρόεδρος Ιδρύματος Universitas
*Σημ.: Το βιβλίο ΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ ΜΙΑΣ ΒΑΘΙΑ ΔΙΑΙΡΕΜΕΝΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Αναστοχασμός για το Κυπριακό Ζήτημα και την επίλυσή του (Εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 2025), θα παρουσιαστεί στη Δημοσιογραφική Εστία, την Τρίτη 20 Ιανουαρίου, στις 6:45 μ.μ. Εισηγητές: Ανδρέας Θεοφάνους κ Λεωνιδας Παντελιδης. Συντονιστής: Κώστας Βενιζέλος