Στρατηγικό πλάνο δράσης Τμήματος Δασών 2026: Αντιμετωπίζουμε την κλιματική αλλαγή – Θωρακίζουμε τα κυπριακά δάση

Με ένα ολιστικό στρατηγικό πλάνο που θέτει στο επίκεντρο την κλιματική ανθεκτικότητα, την προστασία της βιοποικιλότητας και την κοινωνική ισότητα, το Τμήμα Δασών εισέρχεται στο 2026 με στόχο την θωράκιση του φυσικού πλούτου της Κύπρου. Μέσα από καινοτόμες δράσεις, όπως η ριζική επαναταξινόμηση των δασικών οικοσυστημάτων και το πρωτοποριακό έργο «Διαδρομές χωρίς αποκλεισμούς», η υπηρεσία αναβαθμίζει τον επιχειρησιακό και κοινωνικό της ρόλο, απαντώντας στις σύγχρονες προκλήσεις της κλιματικής κρίσης και των πυρκαγιών με επιστημονική τεκμηρίωση και θεσμική επάρκεια.
Το Τμήμα Δασών αποτελεί έναν από τους πλέον κρίσιμους θεσμικούς πυλώνες για την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος του τόπου. Η αποστολή του δεν περιορίζεται στη διαχείριση δασικών εκτάσεων με τη στενή έννοια, αλλά εκτείνεται σε ένα σύνθετο πλέγμα αρμοδιοτήτων που συνδέονται άμεσα με την οικολογική ισορροπία, την ασφάλεια των πολιτών, την ανθεκτικότητα απέναντι στην κλιματική αλλαγή και την ποιότητα ζωής της κοινωνίας. Το 2026 αναδεικνύεται ως έτος εδραίωσης και ενίσχυσης στρατηγικών επιλογών που έχουν ήδη τεθεί, αλλά και ως έτος ωρίμανσης νέων, ιδιαίτερα απαιτητικών παρεμβάσεων.
Τρεις από τις πιο σημαντικές δράσεις οι οποίες έχουν καθοριστεί για το 2026 είναι η ενίσχυση της βιοποικιλότητας των δασών, η νέα ταξινόμησή τους, καθώς και το έργο Interreg «Διαδρομές χωρίς αποκλεισμούς»: Γεφυρώνοντας τη φύση με την κοινωνική ένταξη. Αναλυτικά το σχέδιο δράσης προνοεί:
Ενίσχυση της βιοποικιλότητας των κυπριακών δασών
Η προστασία και η ενίσχυση της βιοποικιλότητας συνιστούν κεντρικό άξονα της δασικής πολιτικής. Τα κυπριακά δάση αποτελούν καταφύγιο για σημαντικό αριθμό ενδημικών, σπάνιων και προστατευόμενων ειδών, τα οποία εξαρτώνται άμεσα από τη δομή και τη λειτουργία των οικοσυστημάτων. Η διατήρηση αυτής της βιοποικιλότητας δεν είναι μια στατική διαδικασία, αλλά μια δυναμική προσπάθεια που απαιτεί συνεχή παρακολούθηση, προσαρμογή και επιστημονική τεκμηρίωση.
Δημιουργία και διαχείριση προστατευόμενων περιοχών: Η καθιέρωση προστατευόμενων περιοχών υψηλής οικολογικής αξίας αποτελεί αποτέλεσμα σύνθετων αξιολογήσεων, ενισχύοντας το υφιστάμενο σύστημα διαχείρισης και λαμβάνοντας, ανάμεσα σε άλλα, υπόψη τη Δασική Πολιτική και τον περί Δασών Νόμο, καθώς επίσης και τις ευρωπαϊκές οδηγίες και υποχρεώσεις, όπως αυτές προκύπτουν από τη λειτουργία του δικτύου NATURA 2000. Το Τμήμα Δασών αξιοποιεί δεδομένα από επιτόπιες καταγραφές, επιστημονικές μελέτες και μακροχρόνια παρακολούθηση, προκειμένου να εντοπίσει περιοχές με αυξημένη οικολογική σημασία. Η πρόκληση δεν έγκειται μόνο στον χαρακτηρισμό τους, αλλά κυρίως στη συνεχή και αποτελεσματική διαχείρισή τους, ώστε να εξασφαλίζεται η προστασία των ειδών χωρίς να παραγνωρίζονται άλλες νόμιμες δραστηριότητες.
Η διαχείριση αυτών των περιοχών απαιτεί εξειδικευμένο προσωπικό, σαφή πρωτόκολλα και διαρκή συντονισμό με άλλες υπηρεσίες και φορείς. Το Τμήμα Δασών αποδεικνύει ότι διαθέτει τόσο την επιστημονική γνώση, όσο και τη θεσμική ωριμότητα για να ανταποκρίνεται σε αυτή την απαιτητική αποστολή.
Εμπλουτισμός και αποκατάσταση δασικών οικοσυστημάτων: Οι δράσεις εμπλουτισμού οικοσυστημάτων με αυτόχθονα είδη φυτών σχεδιάζονται και υλοποιούνται με βάση οικολογικά κριτήρια και όχι αποσπασματικά. Η επιλογή των ειδών, ο τρόπος φύτευσης και η χωρική κατανομή τους καθορίζονται από παράγοντες όπως το υψόμετρο, το μικροκλίμα, οι εδαφικές συνθήκες και η υφιστάμενη βλάστηση. Στόχος δεν είναι απλώς η αύξηση της φυτοκάλυψης, αλλά η ενίσχυση της λειτουργικότητας και της ανθεκτικότητας των οικοσυστημάτων. Παράλληλα, δίνεται έμφαση στην αποκατάσταση περιοχών που έχουν υποστεί υποβάθμιση από πυρκαγιές ή άλλες πιέσεις.
Εκπαίδευση, ενημέρωση και συμμετοχή της κοινωνίας: Η προστασία της βιοποικιλότητας δεν μπορεί να επιτευχθεί χωρίς τη στήριξη και τη συμμετοχή της κοινωνίας. Το Τμήμα Δασών αναπτύσσει και υλοποιεί εκπαιδευτικά προγράμματα που απευθύνονται σε σχολεία, τοπικές κοινότητες και το ευρύτερο κοινό, με στόχο την καλλιέργεια περιβαλλοντικής συνείδησης και την ενίσχυση της κοινωνικής υπευθυνότητας.
Η εκπαίδευση αυτή δεν περιορίζεται στη θεωρητική ενημέρωση, αλλά συνδέεται με πρακτικά παραδείγματα και δράσεις πεδίου, αναδεικνύοντας τον ρόλο που μπορεί να διαδραματίσει κάθε πολίτης στην προστασία των δασών.
Καταγραφή, παρακολούθηση και επιστημονική τεκμηρίωση: Η συστηματική καταγραφή και παρακολούθηση της χλωρίδας και της πανίδας αποτελεί βασικό εργαλείο τεκμηριωμένης λήψης αποφάσεων. Μέσα από εξειδικευμένα πρωτόκολλα, το Τμήμα Δασών συλλέγει δεδομένα που επιτρέπουν την αξιολόγηση των πληθυσμιακών τάσεων και την έγκαιρη ανίχνευση απειλών.
Τα δεδομένα αυτά αξιοποιούνται τόσο για τον εθνικό σχεδιασμό, όσο και για την εκπλήρωση διεθνών υποχρεώσεων της Κύπρου, γεγονός που αναδεικνύει τη διασύνδεση της καθημερινής δασικής διαχείρισης με ευρύτερες πολιτικές και στρατηγικές.
Στοχευμένες δράσεις διατήρησης και διαχείρισης ειδών: Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται σε στοχευμένες δράσεις διατήρησης, προσαρμοσμένες στις οικολογικές ανάγκες συγκεκριμένων ειδών. Η δημιουργία τεχνητών καταφυγίων για πουλιά και νυχτερίδες, η διαμόρφωση ανοιγμάτων σε πυκνά δάση για την ενίσχυση της βιοποικιλότητας ειδών όπως το αγρινό, τα αρπακτικά πουλιά, τα μικροπούλια, τα ερπετά και τα έντομα, αλλά και σπάνια είδη φυτών της κυπριακής χλωρίδας καθώς και η παροχή και συντήρηση υδάτινων πόρων, αποτελούν παρεμβάσεις υψηλής οικολογικής αξίας.
Καταπολέμηση χωροκατακτητικών ξενικών ειδών: Η αντιμετώπιση των χωροκατακτητικών ξενικών ειδών αποτελεί μία από τις πιο σύνθετες και απαιτητικές προκλήσεις στη σύγχρονη δασική διαχείριση. Τα είδη αυτά, όταν εγκαθίστανται και εξαπλώνονται ανεξέλεγκτα, μπορούν να αλλοιώσουν τη δομή και τη λειτουργία των οικοσυστημάτων, να εκτοπίσουν αυτόχθονα είδη και να προκαλέσουν μακροχρόνιες, συχνά μη αναστρέψιμες επιπτώσεις στη βιοποικιλότητα.
Το Τμήμα Δασών αντιμετωπίζει το ζήτημα αυτό με συστηματικό και επιστημονικά τεκμηριωμένο τρόπο. Έχει ήδη καταρτίσει πρωτόκολλα διαχείρισης για τα σημαντικότερα χωροκατακτητικά είδη, τα οποία βασίζονται σε διεθνείς βέλτιστες πρακτικές και προσαρμόζονται στις ιδιαίτερες συνθήκες της Κύπρου. Τα πρωτόκολλα αυτά περιλαμβάνουν στάδια έγκαιρης ανίχνευσης, αξιολόγησης του κινδύνου, επιλογής κατάλληλων μεθόδων ελέγχου και συνεχή παρακολούθηση της αποτελεσματικότητας των μέτρων.
Ιδιαίτερη σημασία δίνεται στην πρόληψη, καθώς η έγκαιρη αντιμετώπιση είναι συχνά πιο αποτελεσματική και λιγότερο δαπανηρή από την αποκατάσταση μετά την εξάπλωση ενός είδους. Παράλληλα, όπου απαιτείται, εφαρμόζονται στοχευμένες παρεμβάσεις ελέγχου, με σεβασμό στο περιβάλλον και με στόχο τη μείωση των επιπτώσεων στα αυτόχθονα είδη.
Η διαχείριση των χωροκατακτητικών ειδών απαιτεί υψηλό επίπεδο συντονισμού, εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό και συνεχή συνεργασία με άλλες υπηρεσίες, επιστημονικούς φορείς και τοπικές κοινότητες.
Νέα ταξινόμηση των δασών
Η νέα ταξινόμηση των κυπριακών δασών αποτελεί ένα από τα πλέον σύνθετα εγχειρήματα των τελευταίων ετών. Δεν πρόκειται απλώς για μια επικαιροποίηση χαρτών, αλλά για μια συνολική επαναπροσέγγιση του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε και διαχειριζόμαστε τα δασικά οικοσυστήματα. Σε ένα περιβάλλον που μεταβάλλεται ραγδαία λόγω της κλιματικής αλλαγής, των πυρκαγιών και των ανθρωπογενών πιέσεων, η ανάγκη για ένα αξιόπιστο, λειτουργικό και επιστημονικά τεκμηριωμένο σύστημα ταξινόμησης είναι επιτακτική.
Η μεθοδολογία βασίζεται σε συνδυασμό οικολογικών, βιογεωγραφικών και δομικών κριτηρίων. Λαμβάνονται υπόψη η σύνθεση των φυτικών ειδών, η ηλικιακή δομή των συστάδων, το υψόμετρο, οι κλιματικές συνθήκες, τα εδαφικά χαρακτηριστικά, καθώς και η ιστορική εξέλιξη κάθε περιοχής. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, τα κυπριακά δάση ομαδοποιούνται σε διακριτές κατηγορίες με κοινά χαρακτηριστικά και, κυρίως, με παρόμοιες διαχειριστικές ανάγκες.
Η σημασία της ταξινόμησης έγκειται στην παροχή ενός πρακτικού εργαλείου λήψης αποφάσεων, επιτρέποντας στο Τμήμα να εφαρμόζει στοχευμένα μέτρα αντί για οριζόντιες παρεμβάσεις. Έτσι αποφεύγονται οριζόντιες, γενικευμένες παρεμβάσεις και υιοθετείται μια προσέγγιση «κατά περίπτωση», που ενισχύει την αποτελεσματικότητα και τη βιωσιμότητα των μέτρων.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται στη σύνδεση της ταξινόμησης με την πυροπροστασία. Η δομή της καύσιμης ύλης, η πυκνότητα και η σύνθεση της βλάστησης διαφοροποιούν σημαντικά τη συμπεριφορά της φωτιάς. Μέσα από τη νέα ταξινόμηση, καθίσταται δυνατός ο προσδιορισμός ζωνών διαφορετικού βαθμού επικινδυνότητας, γεγονός που επιτρέπει τον καλύτερο σχεδιασμό αντιπυρικών ζωνών, τη στοχευμένη διαχείριση της βλάστησης και την αποτελεσματικότερη κατανομή των πόρων επιτήρησης και επέμβασης.
Παράλληλα, η ταξινόμηση ενσωματώνει τη διάσταση της βιοποικιλότητας, διευκολύνοντας τον εντοπισμό περιοχών υψηλής οικολογικής αξίας, ευαίσθητων οικοτόπων και περιοχών που απαιτούν ειδική διαχειριστική προσέγγιση. Με τον τρόπο αυτό, το Τμήμα Δασών διασφαλίζει ότι η προστασία της φύσης δεν αντιμετωπίζεται αποσπασματικά, αλλά ως αναπόσπαστο μέρος του συνολικού σχεδιασμού.
Τέλος, η νέα ταξινόμηση αναγνωρίζει και τον κοινωνικό ρόλο των δασών. Η αναψυχή, η περιβαλλοντική εκπαίδευση, η αισθητική του τοπίου και η πολιτιστική αξία ενσωματώνονται στη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Το αποτέλεσμα είναι ένα σύγχρονο, ευέλικτο και επιστημονικά τεκμηριωμένο πλαίσιο, το οποίο ενισχύει τη θεσμική επάρκεια του Τμήματος Δασών και θέτει τις βάσεις για μια ανθεκτική δασική πολιτική μακράς πνοής.
Γεφυρώνοντας τη φύση με την κοινωνική ένταξη
Η συμμετοχή του Τμήματος Δασών στο έργο Interreg «Διαδρομές χωρίς αποκλεισμούς» αντικατοπτρίζει μια σύγχρονη προσέγγιση, όπου η προστασία του περιβάλλοντος συνδυάζεται με την ισότιμη πρόσβαση. Το έργο υλοποιείται στο πλαίσιο του Προγράμματος Συνεργασίας Interreg VI-A Ελλάδα-Κύπρος 2021-2027 και αποσκοπεί στη δημιουργία και βελτίωση προσβάσιμων υποδομών σε σημεία φυσικού και πολιτιστικού ενδιαφέροντος. Εταίροι του έργου εκτός από το Τμήμα Δασών είναι η Οργάνωση Παραπληγικών Κύπρου (ΟΠΑΚ), ο Δήμος Σύρου-Ερμούπολης, η Αναπτυξιακή Εταιρεία Επαρχίας Λεμεσού (ΑΝΕΛΕΜ) και η Εταιρεία Τοπικής Ανάπτυξης Λέσβου (ΕΤΑΛ).
Για το Τμήμα Δασών, το εγχείρημα αυτό είναι απαιτητικό, καθώς καλείται να εξισορροπήσει την αναβάθμιση της προσβασιμότητας με τη διατήρηση της οικολογικής ακεραιότητας. Κάθε παρέμβαση σχεδιάζεται με προσοχή, ώστε να ελαχιστοποιείται το περιβαλλοντικό αποτύπωμα και να διασφαλίζεται η μακροχρόνια βιωσιμότητα των χώρων
Το έργο ξεκίνησε τον Απρίλιο του 2025 και ολοκληρώνεται τον Απρίλιο του 2027. Τον Δεκέμβριο του 2025 υπογράφηκε η Σύμβαση παροχής Υπηρεσιών Συμβούλων Μελετητών για την εκπόνηση μελετών κατασκευής και επίβλεψης οικοδομικών εργασιών σε πάρκα και δασικούς χώρους που διαχειρίζεται το Τμήμα Δασών. Οι μελέτες αυτές αφορούν τόσο τεχνικές λύσεις προσβασιμότητας όσο και την ένταξή τους στο φυσικό τοπίο.
Κατά το πρώτο εξάμηνο του 2026 αναμένονται οι προτάσεις των μελετητών για κατασκευές σε πάρκα και δασικούς χώρους, οι οποίες θα αξιολογηθούν με αυστηρά περιβαλλοντικά και λειτουργικά κριτήρια. Η διαδικασία αυτή απαιτεί υψηλό επίπεδο τεχνογνωσίας και διοικητικής επάρκειας, καθώς από την ποιότητα της αξιολόγησης εξαρτάται η επιτυχία και η αποδοχή των παρεμβάσεων.
Το έργο «Διαδρομές χωρίς αποκλεισμούς» αναδεικνύει τον ρόλο του Τμήματος Δασών ως φορέα που δεν περιορίζεται στην παραδοσιακή έννοια της προστασίας, αλλά προχωρεί σε καινοτόμες δράσεις που ενισχύουν την κοινωνική συνοχή και την ποιότητα ζωής, αποδεικνύοντας ότι η προστασία της φύσης και η ανθρώπινη προσβασιμότητα μπορούν να συνυπάρξουν με σεβασμό και ισορροπία.
Στρατηγικό όραμα για το μέλλον
Οι δράσεις για το 2026 δεν αποτελούν αποσπασματικές παρεμβάσεις, αλλά μέρος ενός μακρόπνοου οράματος. Ένα όραμα που αναγνωρίζει ότι τα δασικά οικοσυστήματα της Κύπρου βρίσκονται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι, όπου οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, η αυξανόμενη συχνότητα και ένταση των πυρκαγιών, η πίεση από την ανθρώπινη δραστηριότητα και οι κοινωνικές προσδοκίες καθιστούν τη δασική διαχείριση πιο απαιτητική από ποτέ.
Το Τμήμα Δασών καλείται να λειτουργήσει ταυτόχρονα ως επιστημονικός φορέας, επιχειρησιακός μηχανισμός και θεσμικός εγγυητής του δημόσιου συμφέροντος. Η πολυπλοκότητα αυτή δεν αντιμετωπίζεται με απλές λύσεις, αλλά με συνδυασμό γνώσης, εμπειρίας, προσαρμοστικότητας και υπευθυνότητας. Η επένδυση στη συστηματική παρακολούθηση, στην επιστημονική τεκμηρίωση και στην αξιολόγηση των παρεμβάσεων δημιουργεί τις βάσεις για μια διαχείριση που δεν περιορίζεται στην αντιμετώπιση των προβλημάτων, αλλά στοχεύει στην πρόληψη και την ανθεκτικότητα.
Κεντρικό στοιχείο της μελλοντικής πορείας αποτελεί η περαιτέρω ενσωμάτωση της προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή σε όλες τις πτυχές της δασικής πολιτικής. Η νέα ταξινόμηση των δασών, οι δράσεις ενίσχυσης της βιοποικιλότητας και η στοχευμένη διαχείριση της καύσιμης ύλης συνιστούν εργαλεία που επιτρέπουν στο Τμήμα Δασών να προσαρμόζει τις πρακτικές του σε ένα μεταβαλλόμενο κλίμα, ενισχύοντας τη φυσική ανθεκτικότητα των οικοσυστημάτων.
Παράλληλα, το μέλλον των κυπριακών δασών συνδέεται άρρηκτα με την κοινωνία. Η ενίσχυση της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης, η προώθηση της προσβασιμότητας με σεβασμό στη φύση και η ενεργή συμμετοχή των πολιτών αποτελούν κρίσιμους παράγοντες επιτυχίας. Το Τμήμα Δασών επιδιώκει να εδραιώσει μια σχέση εμπιστοσύνης με την κοινωνία, αναδεικνύοντας τον ρόλο των δασών ως κοινό αγαθό και όχι ως απλό φυσικό πόρο.
Ιδιαίτερη σημασία για το μέλλον έχει και η ενίσχυση της θεσμικής και επιχειρησιακής ικανότητας του Τμήματος Δασών. Η συνεχής επιμόρφωση του ανθρώπινου δυναμικού, η αξιοποίηση νέων τεχνολογιών, η βελτίωση των διαδικασιών και η διασυνοριακή συνεργασία, όπως αυτή που αναπτύσσεται μέσω ευρωπαϊκών προγραμμάτων, ενδυναμώνουν τη δυνατότητα του Τμήματος να ανταποκρίνεται σε νέες προκλήσεις με αποτελεσματικότητα και διαφάνεια.
Σε έναν κόσμο που αλλάζει, τα κυπριακά δάση δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται με όρους του παρελθόντος. Απαιτούν σύγχρονη σκέψη, επιστημονική τεκμηρίωση και συλλογική ευθύνη. Το Τμήμα Δασών, με τις δράσεις και τον σχεδιασμό του για το 2026 και τα επόμενα χρόνια, αποδεικνύει ότι διαθέτει το όραμα και την επάρκεια να καθοδηγήσει αυτή τη μετάβαση, διασφαλίζοντας ότι τα δάση της Κύπρου θα παραμείνουν ζωντανά, ανθεκτικά και πολύτιμα για τις επόμενες γενιές.