Τζόζη Χριστοδούλου: Οι διακρίσεις πάντα μου ξυπνούσαν το ένστικτο να αντιδράσω

Οι άνθρωποι που καθόρισαν τη ζωή της, τα φοιτητικά χρόνια στις Ηνωμένες Πολιτείες, η διαδρομή της από τον ακτιβισμό στη χάραξη πολιτικής που θέτει την ισότητα στο επίκεντρο της πολιτικής δράσης. Η Επίτροπος Ισότητας των Φύλων, θεωρεί ότι ο σεβασμός στα ανθρώπινα δικαιώματα αποτελεί δείκτη πολιτισμού για μια κοινωνία.
-Συνήθως οι πρώτες μας πολιτικές και κοινωνικές θεωρήσεις διαμορφώνονται μέσα στον σπίτι. Πώς σε καθόρισαν οι άνθρωποι που σε μεγάλωσαν; Η οικογένεια μου είχε όντως την καθοριστική επιρροή. Μου έδειξαν με διαφορετικούς τρόπους τι σημαίνει να είσαι οικονομικά ανεξάρτητη, με έμαθαν τι είναι η ανθεκτικότητα και η ενσυναίσθηση και πώς, παρά τις δυσκολίες, σηκωνόμαστε και προχωράμε. Η μητέρα και η γιαγιά, με την οποία περνούσα πολλές ώρες όταν δούλευαν οι γονείς, υπήρξαν τα πρώτα μου πρότυπα, ενώ ο πατέρας κι ο παππούς έπαιξαν καθοριστικό ρόλο.
-Τι θυμάσαι πιο έντονα από αυτές; Θυμάμαι τις ιστορίες των γυναικών που μαζεύονταν γύρω από το τραπέζι της κουζίνας, ιστορίες που δεν έβγαιναν συνήθως προς τα έξω. Αυτό με έκανε να αναρωτιέμαι, αργότερα, γιατί οι γυναικείες φωνές περιορίζονται στον ιδιωτικό χώρο και απουσιάζουν από τον δημόσιο. Το αίσθημα της δικαιοσύνης, με την ευρύτερη έννοια, το είχα ανεπτυγμένο αρκετά νωρίς. Κάτι που επίσης πήρα από την οικογένειά μου. Οι διακρίσεις, είτε στην οικογένεια, είτε στον χώρο του σχολείου, πάντα με ενοχλούσαν και μου ξυπνούσαν το ένστικτο να αντιδράσω.
-Μπορείς να θυμηθείς την πρώτη διάκριση που βίωσες προσωπικά; Ήταν στις αρχές-αρχές της επαγγελματικής μου ζωής, όταν στο πλαίσιο μιας έρευνας, ένα άτομο στο οποίο πήγα να πάρω συνέντευξη μου έκανε ένα σεξουαλικό σχόλιο – μπορείς να το πεις και ανήθικη πρόταση.
-Τι σημαίνει για σένα, σε προσωπικό επίπεδο, ο φεμινισμός; Είναι ταυτότητα, στάση ζωής, κάτι βαθύτερο; Είναι όλα αυτά μαζί και επιπλέον είναι μία πολιτική θέση και στάση. Σήμερα θα πρόσθετα ότι είναι και ένας αγώνας για την κατοχύρωση των κεκτημένων δικαιωμάτων των γυναικών, γιατί παρατηρούμε μία παγκόσμια οπισθοδρόμηση. Στα ανθρώπινα δικαιώματα γενικά και στα δικαιώματα των γυναικών ειδικά. Πολύ απλά φεμινισμός σημαίνει ίσες ευκαιρίες και ίσα δικαιώματα για γυναίκες και άνδρες. Δεν είναι ούτε ένα σύστημα μισανδρίας ούτε μια θεώρηση των πραγμάτων υπό το πρίσμα του ανταγωνισμού ανάμεσα στα δύο φύλα. Γιατί αυτά τα ακούμε πολύ τελευταίως.
-Τι πρεσβεύει ο φεμινισμός για τους άντρες; Γνωρίζουμε πολύ καλά ότι τα στερεότυπα και οι συνειδητές ή ασυνείδητες προκαταλήψεις περιορίζουν τους άντρες σε πολύ στενά πλαίσια. Σπάζοντας τα καλούπια στα οποία βάζουμε τα δύο φύλα, τόσο οι άντρες όσο και οι γυναίκες, μπορούν να φτάσουν στο μέγιστο των ικανοτήτων τους
-Γιατί ακόμα η λέξη “φεμινίστρια” προκαλεί αντιδράσεις; Γιατί παραμένει ένας παρεξηγημένος όρος. Πολλές φορές ακούμε γυναίκες να λένε «δεν είμαι φεμινίστρια αλλά πιστεύω στην ισότητα». Αν πιστεύεις στην ισότητα και στη δικαιοσύνη τότε είσαι, έστω και αν αισθάνεσαι άβολα με τον όρο και θες να τον βγάλεις από πάνω σου. Αυτό δείχνει σε πόσο μεγάλο βαθμό έχει ενοχοποιηθεί ο φεμινισμός, καταλήγοντας να θεωρείται στίγμα. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, όταν γινόταν συζήτηση για τον φεμινισμό, οι αναφορές ήταν σε «F-word» λες και επρόκειτο για μια βρώμικη λέξη.
-Ενοχοποιήθηκε συμπωματικά ή θεωρείς ότι υπάρχει σκοπιμότητα; Καλλιεργήθηκε θα έλεγα, μέσα από το πολιτικό περιβάλλον. Από το ξεκίνημα των φεμινιστικών κινημάτων, τα οποία διαστρεβλώθηκαν και δαιμονοποιήθηκαν. Κάποτε ακούγαμε ότι οι γυναίκες ήταν μάγισσες, μετά υπήρχε η ψευδο-επιστήμη που προειδοποιούσε ότι αν τους δώσουμε ελευθερίες και δικαιώματα, επειδή βιολογικά είναι διαφορετικές, θα προκληθεί αστάθεια στην κοινωνία, την οικονομία και την πολιτική ζωή. Πριν από μερικά χρόνια ο φεμινισμός έγινε μόδα και εντάχθηκε στην ποπ κουλτούρα, ενώ σήμερα επιστρέφουμε στην ισοπέδωση και τη δαιμονοποίηση. Όπως είπα και προηγουμένως, ο φεμινισμός δεν διεκδικεί τίποτ’ άλλο παρά τη δικαιοσύνη για όλους και όλες, τις ίσες ευκαιρίες πρόσβασης, εκπροσώπησης και δικαιωμάτων.
-Πώς σε διαμόρφωσαν οι σπουδές σου στις ΗΠΑ; Άνοιξαν τα μάτια μου. Το εκπαιδευτικό σύστημα είναι τέτοιο που σου επιτρέπει να επιλέγεις μαθήματα. Έτσι, ενώ το πτυχίο μου ήταν στην ψυχολογία, η οποία ως επιστήμη μελετά το άτομο, είχα επιλέξει κοινωνιολογία, όπου εξετάζεις το σύνολο, το σύστημα και το πώς επιδρά στο άτομο. Αυτός ο συνδυασμός σου επιτρέπει να εξερευνήσεις το άτομο στο σύνολο και την επίδραση του συνόλου στο άτομο. Αυτό πώς λειτουργεί μία κοινωνία, αλλά και η πολιτεία και οι θεσμοί, πάνω στους ανθρώπους, αλλά και αντίστροφα.
-Ο τρόπος ζωής και η κοινωνία της Αμερικής πώς σε επηρέασαν; Θυμάμαι το αίσθημα ελευθερίας που υπήρχε. Εκ των υστέρων θα έλεγα ότι μπορεί να ήταν περισσότερο μία ψευδαίσθηση, αλλά αισθανόσουν ότι υπήρχε μία αρμονική συνύπαρξη σε ένα πλαίσιο ελευθερίας. Η πολυπολιτισμικότητα, η ελευθερία έκφρασης και η συζήτηση δύσκολων θεμάτων, πλαισιώνονταν από ένα περιβάλλον ανεκτικότητας και αποδοχής. Χωρίς να ωραιοποιώ τα πράγματα φυσικά και εκφράζοντας τον τρόπο που τα έβλεπα με τα νεανικά μου μάτια.
-Επιστρέφοντας στην Κύπρο τι έφερες μαζί σου; Επέστρεψα σε μια εποχή θετικών αλλαγών στην Κύπρο – ιδιαίτερα μετά την ένταξή μας στην Ε.Ε. Σε αυτό το μεταβατικό κλίμα και με όλες τις εμπειρίες μου στην Αμερική, συνειδητοποίησα ότι τα θέματα της ισότητας και ανθρωπίνων δικαιωμάτων, θα έπρεπε να έχουν πρωταγωνιστικό ρόλο στη χάραξη πολιτικής.
-Η βία κατά των γυναικών είναι μία από τις σοβαρότερες πληγές της κοινωνίας. Παρά τις νομοθετικές αλλαγές, την ευαισθητοποίηση, τις πολιτικές που έχουν εφαρμοστεί, διαπιστώνουμε με τρόμο ότι οι αριθμοί είναι αμετακίνητοι. Πού το αποδίδεις; Αυτή η πραγματικότητα δείχνει ακριβώς πόσο βαθιά ριζωμένο είναι το πατριαρχικό σύστημα. Το οποίο είναι παγκόσμιο. Στην Κύπρο ενδεχομένως να μην το νιώθεις στην καθημερινότητά σου με τον τρόπο που το βιώνουν άλλες χώρες πολύ πιο πατριαρχικές. Και για να το ξεκαθαρίσουμε όταν λέμε πατριαρχικό σύστημα, δεν εννοούμε τους άντρες.
-Τι είναι η πατριαρχία; Είναι ένα σύστημα εξουσίας. Είναι ο τρόπος που διεκδικείς την εξουσία και ο τρόπος που τη διαχειρίζεσαι. Στις διαπροσωπικές σχέσεις εκδηλώνεται με την άσκηση εξουσίας στις γυναίκες, στο σώμα τους, στη ζωή τους, με πιο ακραία μορφή έκφρασής του τη βία. Όντως βλέπουμε σημαντικές αλλαγές. Το μεγάλο πρόβλημα είναι η πρόληψη. Εκεί κρίνεται κατά πόσο θα αλλάξουν οι αριθμοί.
–Ποιος είναι ο πιο επικίνδυνος μύθος που συνδέεται με τη βία κατά των γυναικών; Αυτός που βρίσκεται πίσω από τη φράση «τα ήθελε και τα έπαθε» και τις ερωτήσεις «γιατί δεν έφυγε;» και «τι φορούσε;». Όλα αυτά που συνθέτουν ένα «κατηγορητήριο» σε βάρος του θύματος απαλλάσσοντας τον θύτη ή τουλάχιστον αφαιρώντας από πάνω του την ευθύνη για τις πράξεις του.
-Στο μεγαλύτερο μέρος της επαγγελματικής σου ζωής βρισκόσουν απέναντι από τους θεσμούς… Ποτέ δεν ήμουν απέναντι από τους θεσμούς. Ήταν πάντα μια συνεργασία, χωρίς να απουσιάζει βέβαια η εποικοδομητική κριτική, με στόχο να βελτιωθούν τα πράγματα σε σχέση με την ισότητα των φύλων. Και φυσικά σε αυτή την προσπάθεια χρειάστηκε να βγούμε και στους δρόμους να διεκδικήσουμε, όμως, ποτέ δεν λειτουργήσαμε, τουλάχιστον στο MIGS όπου εργάστηκα για πολλά χρόνια, ως αντίπαλοι οποιουδήποτε. Κι αυτή η στάση συνέβαλε σε μια σειρά από επιτυχίες, αλλαγές νομοθεσιών, θεσμοθέτηση πολιτικών και ευαισθητοποίηση της κοινωνίας και των θεσμών.
–Τώρα όμως είσαι μέσα στους θεσμούς, μέσα στο σύστημα. Τι αλλάζει από αυτή την «πλευρά»; Συνεχίζω την προσπάθεια να αλλάξω όσα ήθελα και όταν ήμουν απ’ έξω. Αυτό που άλλαξε είναι τα μέσα που έχω στη διάθεση μου, ενδεχομένως να υπάρχει πια μεγαλύτερη αντίληψη των δυσκολιών και των λόγων που παίρνει τόσο χρόνο για να έρθουν οι αλλαγές που θέλουμε. Οι αξίες, το όραμα και οι στόχοι είναι ακριβώς ίδιοι. Το θετικό είναι ότι ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας έχει την πολιτική βούληση. Υπάρχει πλήρης αντίληψη της ανάγκης για οριζόντιες πολιτικές γι’ αυτό και στην Εθνική Στρατηγική εμπλέκονται λειτουργοί από όλα τα Υπουργεία.
–Η Εθνική Στρατηγική περιλαμβάνει ένα πολύ αναλυτικό σχέδιο δράσης, όμως, τα αποτελέσματα τους θα φανούν στα επόμενα χρόνια. Αυτό σημαίνει ότι μπορεί να μην πάρεις την αναγνώριση για την προώθηση τους. Δεν μου ανήκει το θέμα της ισότητας. Είναι πολύ ξεκάθαρο για μένα ότι έρχομαι να προσθέσω ένα λιθαράκι σε μια πορεία πάνω στην οποία δούλεψαν γυναίκες πριν από εμένα και μάλιστα σε πολύ πιο αντίξοες συνθήκες. Θα κάνω όσα μου αναλογούν και δεν με ενδιαφέρει καθόλου αν αυτό θα αναγνωριστεί. Τα θέματα της ισότητας δεν είναι ιδιοκτησία κανενός.
Ελεύθερα, 04/01/2026