Όταν η διαφάνεια έρχεται «απ’ έξω»

Η θεσμική σήψη και το παράδοξο της Κυπριακής Δημοκρατίας
Υπάρχει κάτι βαθιά ανησυχητικό στον τρόπο με τον οποίο η Κύπρος ανακαλύπτει τα μεγάλα της σκάνδαλα. Δεν τα αποκαλύπτει η Αστυνομία. Δεν τα φέρνουν στο φως ο οι θεσμοί. Τα μαθαίνουμε από ξένα μέσα ενημέρωσης, διεθνείς διαρροές και ανώνυμους λογαριασμούς στα κοινωνικά δίκτυα. Και αυτό, από μόνο του, αποτελεί ίσως το μεγαλύτερο σκάνδαλο όλων.
Το πρόσφατο βίντεο και η υβριδική απειλή
Πριν λίγες μέρες, ένα βίντεο οκτώ λεπτών από ανώνυμο λογαριασμό στην πλατφόρμα X συντάραξε την κυπριακή κοινωνία. Πολιτικά πρόσωπα και επιχειρηματίες εμφανίζονταν να συζητούν για παράνομες χρηματοδοτήσεις — ο πρώην Υπουργός Ενέργειας να μιλά για «χρηματοδοτήσεις με μετρητά πέρα από το επιτρεπτό όριο», ο Διευθυντής του Γραφείου του Προέδρου να περιγράφει διαύλους για ευνοϊκές «χορηγίες» μέσω του Ταμείου Κοινωνικής Στήριξης.
Η κυβέρνηση μίλησε για μοντάζ και υβριδική επίθεση, πιθανώς λόγω της ανάληψης της Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ. Ο πρώην Υπουργός κατήγγειλε την υπόθεση στην Αστυνομία. Όμως η ζημιά είχε γίνει: η κοινή γνώμη, έχοντας δει αποσπάσματα πραγματικών συζητήσεων, έμεινε καχύποπτη. Ανεξαρτήτως της τελικής αλήθειας, το ερώτημα παραμένει: γιατί χρειάστηκε ένας ανώνυμος λογαριασμός αμφιλεγόμενης προέλευσης για να θέσει αυτά τα ζητήματα; Πού ήταν οι εγχώριοι μηχανισμοί διαφάνειας;
Η αποκάλυψη του Al Jazeera: «Εδώ είναι Κύπρος, όλα γίνονται»
Η απάντηση βρίσκεται στην ιστορία — και η ιστορία επαναλαμβάνεται με τρομακτική συνέπεια. Τον Οκτώβριο του 2020, το διεθνές δίκτυο Al Jazeera δημοσιοποίησε βίντεο που συγκλόνισε τη χώρα. Υπό κάλυψη δημοσιογράφοι, παρουσιαζόμενοι ως εκπρόσωποι Κινέζου επενδυτή με βεβαρημένο ποινικό μητρώο, δοκίμασαν αν θα μπορούσε να παρακαμφθεί ο νόμος για πολιτογράφηση.
Το αποτέλεσμα ήταν αποκαλυπτικό: ο τότε Πρόεδρος της Βουλής και βουλευτής εμφανίστηκαν πρόθυμοι να βοηθήσουν «με κάθε υποστήριξη, σε κάθε επίπεδο» έναν καταδικασμένο αλλοδαπό να αποκτήσει κυπριακό διαβατήριο. Η φράση «εδώ είναι Κύπρος, όλα γίνονται» συμπύκνωσε την εικόνα πλήρους ανομίας. Το πρόγραμμα πολιτογραφήσεων καταργήθηκε, ακολούθησαν παραιτήσεις, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αντέδρασε «με δυσπιστία». Και πάλι όμως, χρειάστηκε ένα ξένο μέσο ενημέρωσης που κατά μίαν άποψη δρούσε κάτω από συγκεκριμένα συμφέροντα και στρατηγική, για να αποκαλυφθεί η απάτη των 8 δισεκατομμυρίων ευρώ.
Cyprus Confidential: Η Κύπρος ως «αδύναμος κρίκος»
Τον Νοέμβριο του 2023, η διεθνής σύμπραξη του ICIJ αποκάλυψε μέσω 3,6 εκατομμυρίων εγγράφων πώς η Κύπρος λειτούργησε ως καταφύγιο για τον πλούτο ολιγαρχών και εγκληματικών δικτύων. Εκατοντάδες εταιρείες ανήκαν σε Ρώσους υπό κυρώσεις, αποκαλύπτοντας ότι το νησί «έθρεψε τη χρηματομηχανή του Κρεμλίνου». Ακόμα και μετά το 2022, μεγάλα γραφεία συνέχιζαν να βοηθούν πελάτες υψηλού κινδύνου να παρακάμπτουν δυτικές κυρώσεις.
Ο Πρόεδρος αναγκάστηκε να εξαγγείλει διερεύνηση, αναγνωρίζοντας ότι διακυβεύεται η διεθνής αξιοπιστία. Δημιουργήθηκε Μονάδα Εφαρμογής Κυρώσεων με αμερικανική βοήθεια. Όμως και πάλι, η αποκάλυψη προήλθε από ξένες πηγές — όχι από εγχώριους ελεγκτικούς μηχανισμούς.
Η αποτυχία των τριών εξουσιών
Οι τρεις υποθέσεις συγκλίνουν σε ένα κρίσιμο συμπέρασμα: σε κάθε περίπτωση χρειάστηκε εξωγενής παράγοντας για να φέρει στο φως τη διαφθορά. Η εκτελεστική εξουσία ενέκρινε χιλιάδες πολιτογραφήσεις χωρίς έλεγχο. Η νομοθετική εξουσία, αντί να ελέγχει, είδε σημαίνοντες βουλευτές να πρωταγωνιστούν στα σκάνδαλα. Η αντιπολίτευση ουδέποτε συσπειρώθηκε αποφασιστικά. Και η δικαστική εξουσία; Ελάχιστες υποθέσεις οδήγησαν σε παραδειγματικές τιμωρίες.
Η Κύπρος κατατάσσεται 114η μεταξύ 193 χωρών σε μηχανισμούς αντιμετώπισης οργανωμένου εγκλήματος. Το 79% των Κυπρίων πιστεύει ότι τα κρούσματα διαφθοράς σε υψηλό επίπεδο δεν διώκονται επαρκώς. Μόνο 11% θα εμπιστεύονταν τις δικαστικές αρχές για καταγγελία διαφθοράς — ποσοστό από τα χαμηλότερα στην Ευρώπη.
Η κοινωνική σήψη
Η συνεχής αποκάλυψη σκανδάλων έχει διαβρώσει θεμελιώδεις αξίες. Πάνω από 90% των Κυπρίων θεωρούν τη διαφθορά μείζον πρόβλημα — έναντι 68% στην ΕΕ. Το 85% πιστεύει ότι οι σχέσεις πολιτικής και οικονομικής ελίτ είναι πηγή διαφθοράς, ενώ 77% θεωρεί ότι μόνο μέσω πολιτικών γνωριμιών μπορεί κάποιος να ευημερήσει επιχειρηματικά. Όταν η κοινωνία πιστεύει ότι η επιτυχία εξαρτάται από «το ποιον γνωρίζεις», η δημοκρατία χάνει το νόημά της.
Το 43% δεν θα κατήγγειλε διαφθορά γιατί πιστεύει πως δεν θα τιμωρηθεί κανείς. Άλλοι 36% φοβούνται έλλειψη προστασίας μαρτύρων. Αυτό το αίσθημα οδηγεί σε φαύλο κύκλο: η έλλειψη εμπιστοσύνης μειώνει τη συμμετοχή, επιτρέποντας στη διαφθορά να συνεχίζεται.
Η επόμενη μέρα: Θεσμική ωριμότητα ή κατάρρευση;
Η Κυπριακή Δημοκρατία δεν διαθέτει πλέον την πολυτέλεια να βιώσει ένα ακόμη σκάνδαλο αντίστοιχης κλίμακας. Όχι μόνο επειδή η κοινωνία έχει εξαντληθεί, αλλά κυρίως επειδή η Κύπρος έχει κατακτήσει θέση στο διεθνές σύστημα που συνεπάγεται αυξημένες ευθύνες. Η χώρα έχει αναδειχθεί σε αξιόπιστο εταίρο σε ενεργειακές, διπλωματικές και γεωπολιτικές εξισώσεις που υπερβαίνουν το μέγεθός της. Αυτή η θέση δεν είναι δεδομένη — μπορεί να χαθεί αν η εσωτερική συνοχή διαρραγεί.
Σε αυτό το πλαίσιο, η επόμενη μέρα δεν μπορεί να είναι μέρα εσωστρέφειας και πόλωσης. Απαιτεί θεσμική ωριμότητα και συλλογική επίγνωση ότι η δημοκρατική σταθερότητα είναι προϋπόθεση εθνικής ασφάλειας. Ο Πρόεδρος, ως θεσμικός εγγυητής της ενότητας, έχει τη δυνατότητα — και την υποχρέωση — να κινηθεί με τρόπο νόμιμο, διαφανή και συμπεριληπτικό. Όχι μέσω επικοινωνιακών κινήσεων, αλλά μέσα από σταθερά θεσμικά βήματα.
Μια τέτοια πορεία προϋποθέτει ουσιαστικό διάλογο με όλα τα κοινοβουλευτικά κόμματα — όχι ως συναλλαγή, αλλά ως εθνική επιλογή επαναθεμελίωσης της δημοκρατικής εμπιστοσύνης. Βουλή, Δικαιοσύνη, ανεξάρτητοι θεσμοί και Τύπος οφείλουν να λειτουργούν συμπληρωματικά, ως πυλώνες ενός κράτους που διορθώνει τις αδυναμίες του πριν αυτές μετατραπούν σε κρίσεις.
Το διακύβευμα
Το ζητούμενο είναι να κοιταχτούμε συλλογικά στον καθρέφτη και να αναγνωρίσουμε ότι το μεγαλύτερο σκάνδαλο όλων είναι η αποτυχία των ίδιων των θεσμών. Σε μια περιοχή έντονων ανακατατάξεων, συγκρούσεων και γεωπολιτικών ανταγωνισμών, η Κύπρος οφείλει να παραμείνει νησίδα προβλεψιμότητας και θεσμικής αξιοπιστίας. Η δημοκρατική της ανθεκτικότητα δεν αποτελεί απλώς εσωτερική υπόθεση – είναι θεμέλιο της περιφερειακής σταθερότητας και προϋπόθεση για την αξιοπιστία της χώρας ως στρατηγικού εταίρου.
Τα τελευταία χρόνια, η Κύπρος έχει οικοδομήσει ένα δίκτυο συμμαχιών που υπερβαίνει κατά πολύ το μέγεθός της. Η στρατηγική εταιρική σχέση με το Ισραήλ, η αδελφική σχέση με την Ελλάδα, η ενεργειακή συνεργασία με την Αίγυπτο, η εμβάθυνση των δεσμών με τις Ηνωμένες Πολιτείες, η θέση της ως προπύργιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην Ανατολική Μεσόγειο — όλα αυτά δεν είναι τυχαία επιτεύγματα. Κερδήθηκαν μέσα από σταθερότητα, διπλωματική συνέπεια και την αίσθηση ότι η Κύπρος αποτελεί αξιόπιστο πυλώνα σε μια ταραγμένη περιοχή. Αυτές οι συμμαχίες είναι ζωτικές — και η Κύπρος τις χρειάζεται όσο ποτέ άλλοτε.
Ωστόσο, η αξία ενός συμμάχου μετριέται από την εσωτερική του συνοχή. Οι εταίροι που επενδύουν πολιτικά, οικονομικά και στρατηγικά στη χώρα δεν το κάνουν από φιλανθρωπία — το κάνουν επειδή βλέπουν στην Κύπρο ένα κράτος που λειτουργεί, που σέβεται τους κανόνες, που μπορούν να εμπιστευτούν. Κάθε σκάνδαλο που αποκαλύπτεται από ξένους παράγοντες, κάθε υπόθεση διαφθοράς που οι εγχώριοι θεσμοί αδυνατούν ή αρνούνται να αντιμετωπίσουν, διαβρώνει αυτή την εμπιστοσύνη. Δεν μπορούμε να απαιτούμε από τους συμμάχους μας να μας αντιμετωπίζουν ως ισότιμους εταίρους αν οι ίδιοι αποδεικνύουμε ότι αδυνατούμε να θέσουμε το δικό μας σπίτι σε τάξη.
Η τελική ευθύνη, λοιπόν, παραμένει εσωτερική — όχι επειδή δεν χρειαζόμαστε τους συμμάχους μας, αλλά ακριβώς επειδή τους χρειαζόμαστε πολύ. Αν οι θεσμοί λειτουργούν, αν η λογοδοσία είναι πραγματική και αν η πολιτική ηγεσία από όλες τις πλευρές επιλέξει τον δύσκολο δρόμο της διαφάνειας αντί της άμυνας ή ακόμα της επίθεσής, τότε καμία εξωτερική παρέμβαση δεν μπορεί να υπονομεύσει τη δημοκρατία. Η Κύπρος δεν χρειάζεται σωτήρες που θα της υποδεικνύουν τα προβλήματά της· χρειάζεται ένα κράτος που εμπιστεύεται τους πολίτες του, πολίτες που μπορούν ξανά να εμπιστευτούν το κράτος, και θεσμούς που λειτουργούν ως θεματοφύλακες, όχι ως συνένοχοι.
Μόνο έτσι η χώρα θα μπορέσει να συνεχίσει, με αυτοπεποίθηση και θεσμική αυτονομία, τη διαδρομή της ως σταθερός και αξιόπιστος πυλώνας στην Ανατολική Μεσόγειο και ως σύμμαχος που οι εταίροι της μπορούν να υπολογίζουν.
*Ο Γιαακώβ Χαλιώτης γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Κύπρο και τα τελευταία 15 χρόνια ζει και εργάζεται στο Λονδίνο. Διαθέτει πολυετή εμπειρία ως σύμβουλος στρατηγικής ψηφιακής επικοινωνίας, με ιδιαίτερη εξειδίκευση στη χρήση Data Analytics και Insights για τη διαμόρφωση στρατηγικής και λήψης αποφάσεων.
Έχει ηγηθεί ομάδων ψηφιακής επικοινωνίας στο National Lottery του Ηνωμένου Βασιλείου κατά την περίοδο των Ολυμπιακών Αγώνων στη Βραζιλία, έχει διατελέσει Chief Social Media Officer στο Υπουργείο Παιδείας της Αγγλίας κατά τη διάρκεια της πανδημίας ενώ εργάστηκε και ως Global Brand Analytics Lead στα κεντρικά γραφεία της Shell στο Λονδίνο. Πρόσφατα έχει ιδρύσει τον οργανισμό Group of Verified Intelligence με έδρα στο Λονδίνο.
Παράλληλα, είναι ενεργό μέλος του Διπλωματικού Σώματος του Παγκόσμιου Εβραϊκού Συνεδρίου, με συμμετοχή σε διεθνείς πρωτοβουλίες που αφορούν τη δημόσια διπλωματία, την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης και τον δημόσιο διάλογο.