Η συζήτηση για μια ενδεχόμενη συμφωνία των ΗΠΑ με τη Γροιλανδία φέρνει στο προσκήνιο ένα γνώριμο μοντέλο από την Ανατολική Μεσόγειο: τις Βρετανικές Βάσεις στην Κύπρο. Σύμφωνα με δυτικούς αξιωματούχους που μίλησαν στους New York Times, το πλαίσιο που εξετάζεται από την κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ θα μπορούσε να βασιστεί σε αυτό το προηγούμενο, προσφέροντας μόνιμη στρατιωτική παρουσία χωρίς πλήρη ανάληψη διακυβέρνησης. Ωστόσο, καθηγητές από Κύπρο και Ελλάδα που μίλησαν στους Times, προειδοιούν ότι ένα τέτοιο μοντέλο ενέχει πολιτικούς, νομικούς και γεωπολιτικούς κινδύνους, τόσο για τη Γροιλανδία όσο και για τη διεθνή τάξη.
Ακολουθεί πλήρης μετάφραση του άρθρου των New York Times
Λίγες λεπτομέρειες έχουν γίνει γνωστές για το πλαίσιο μιας προκαταρκτικής συμφωνίας που, όπως δήλωσε ο πρόεδρος Τραμπ, έχει επιτευχθεί με το ΝΑΤΟ για το μέλλον της Γροιλανδίας. Μία από τις προτάσεις που συζητούνται θα επέτρεπε στις Ηνωμένες Πολιτείες να κατέχουν «θύλακες» γης στη Γροιλανδία για τη δημιουργία στρατιωτικών βάσεων.
Δυτικοί αξιωματούχοι που μίλησαν στους New York Times παρομοίασαν την ιδέα με μια συμφωνία ηλικίας 60 ετών, βάσει της οποίας η Βρετανία λειτουργεί κυρίαρχες στρατιωτικές βάσεις στο μεσογειακό νησί της Κύπρου. Οι βάσεις αυτές, γνωστές «ως Κυρίαρχες Βάσεις» (Sovereign Base Areas – S.B.A.s), κατέχουν μια ιδιότυπη θέση στο διεθνές δίκαιο, βαθιά συνδεδεμένη με την αποικιακή ιστορία της Βρετανίας.
Ειδικοί εκτιμούν ότι ο κ. Τραμπ μπορεί να ενδιαφέρεται για ένα παρόμοιο σχήμα, καθώς θα έδινε στις Ηνωμένες Πολιτείες μόνιμη παρουσία στη Γροιλανδία, μεγαλύτερο έλεγχο της περιοχής και ενδεχομένως τη δυνατότητα εκμετάλλευσης φυσικών πόρων στο έδαφος και την Αρκτική.
Ωστόσο, ο πρωθυπουργός της Γροιλανδίας Jens-Frederik Nielsen δήλωσε την Πέμπτη ότι δεν τάσσεται υπέρ της παραχώρησης κυριαρχίας στις Ηνωμένες Πολιτείες πάνω σε στρατιωτικές βάσεις.
«Είμαστε έτοιμοι να συζητήσουμε πολλά πράγματα», ανέφερε, προσθέτοντας: «Η κυριαρχία είναι κόκκινη γραμμή».
Ακολουθούν όσα πρέπει να γνωρίζει κανείς για τις βάσεις στην Κύπρο και τι μπορεί να σηματοδοτούν για τη Γροιλανδία, η οποία αποτελεί ημιαυτόνομο έδαφος της Δανία.
Διαβάστε επίσης: Αποικιακά κατάλοιπα οι βρετανικές βάσεις - με απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου
Οι βάσεις παρέχουν μεγαλύτερο έλεγχο από τα συνηθισμένα στρατιωτικά φυλάκια
Οι Κυρίαρχες Βάσεις της Βρετανίας στην Κύπρο αποτελούνται από δύο μεγάλες περιοχές στο νοτιοδυτικό και νοτιοανατολικό τμήμα του νησιού, συνολικής έκτασης περίπου 260 τετραγωνικών χιλιομέτρων. Δημιουργήθηκαν το 1960, στο πλαίσιο της συμφωνίας που οδήγησε στην ανεξαρτησία της Κύπρου από τη Βρετανία.
Οι βάσεις είναι υπερπόντια εδάφη του Ηνωμένου Βασιλείου, όπως οι Βερμούδες και τα Φόκλαντ, και παρότι θυμίζουν αμερικανικά στρατιωτικά φυλάκια ανά τον κόσμο, όπως η βάση του Γκουαντάναμο στην Κούβα ή η αεροπορική βάση Kadena στην Ιαπωνία, διαφέρουν ουσιαστικά. Δεν πρόκειται απλώς για περιοχές στρατιωτικού ελέγχου, αλλά για εδάφη που τελούν υπό βρετανική κυριαρχία.
«Αυτό σημαίνει ότι εφαρμόζεται επίσημα το βρετανικό δίκαιο και ότι οι Κυρίαρχες Βάσεις δεν ανήκουν ούτε στη Δημοκρατία της Κύπρου ούτε στην Ευρωπαϊκή Ένωση», εξηγεί ο καθηγητής Κώστας Κωνσταντίνου του Πανεπιστημίου Κύπρου.
Οι βάσεις διαθέτουν ξεχωριστό δικαστικό σύστημα και αστυνομικές αρχές. Τα σύνορα, ωστόσο, είναι σε μεγάλο βαθμό ανοιχτά και οι Κύπριοι δεν χρειάζονται διαβατήριο για να εισέλθουν. Με την πάροδο των ετών, οι βάσεις έχουν εναρμονίσει μεγάλο μέρος της νομοθεσίας τους για αστικές υποθέσεις με την κυπριακή, σημειώνει ο ίδιος.
Κατά τον καθηγητή Κωνσταντίνου, ένα αντίστοιχο μοντέλο αμερικανικών βάσεων στη Γροιλανδία θα ήταν πιθανότατα πολύ πιο ωφέλιμο για τις ΗΠΑ από μια πλήρη «κατάληψη» του νησιού, που, όπως έχει πει ο κ. Τραμπ, ήταν αρχικά ο στόχος του. Ένα τέτοιο σχήμα θα επέτρεπε στις Ηνωμένες Πολιτείες να αποφύγουν το κόστος και τις πολιτικές δυσκολίες διακυβέρνησης πληθυσμών, διατηρώντας παράλληλα «πλήρη αμερικανικό έλεγχο» των βάσεων.
Οι βάσεις θα μπορούσαν να αποτελέσουν εφαλτήριο για εκμετάλλευση πόρων
Οι Κυρίαρχες Βάσεις στην Κύπρο δεν παρέχουν στο Ηνωμένο Βασίλειο αποκλειστική οικονομική ζώνη που θα του επέτρεπε να εκμεταλλεύεται φυσικούς πόρους στα γύρω ύδατα, εξηγεί ο καθηγητής Ανδρέας Στεργίου του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας.
«Το Ηνωμένο Βασίλειο δεν επιχείρησε ποτέ να εγείρει αξιώσεις για εκμετάλλευση ορυκτών πόρων της Κύπρου», σημειώνει. «Γιατί δεν έχει πλήρη κυριαρχία».
Στη Γροιλανδία, όμως, κάτι τέτοιο θα μπορούσε να αποτελέσει αντικείμενο διαπραγμάτευσης, τονίζει.
«Αν οι Ηνωμένες Πολιτείες σκοπεύουν να εκμεταλλευτούν τα ορυκτά που βρίσκονται στη Γροιλανδία και γύρω από αυτήν, θα πρέπει να περιλάβουν ειδική πρόβλεψη στη συνθήκη», λέει.
«Η απλή εγκαθίδρυση μιας στρατιωτικής βάσης δεν αρκεί, ακόμη κι αν αυτή απολαμβάνει το ειδικό καθεστώς των βρετανικών βάσεων στην Κύπρο».
Οι ΗΠΑ διαθέτουν ήδη μία στρατιωτική βάση στη βόρεια Γροιλανδία και εκτεταμένη στρατιωτική πρόσβαση στο έδαφος. Μια κυρίαρχη βάση, ωστόσο, θα μπορούσε να λειτουργήσει ως «σκαλοπάτι», επιτρέποντας στις Ηνωμένες Πολιτείες να εγείρουν ισχυρότερες κυριαρχικές αξιώσεις σε μελλοντικές διαμάχες για πόρους στην Αρκτική.
Διαβάστε επίσης: Κέντας: «Ταπεινωτική» για Δανία η τυχόν λύση τύπου Βρετανικών Βάσεων
Οι βάσεις ενδέχεται να προκαλέσουν εντάσεις εντός και εκτός
Αν η εμπειρία της Κύπρου αποτελεί ένδειξη, η δημιουργία κυρίαρχης βάσης στη Γροιλανδία θα μπορούσε να προκαλέσει εντάσεις με τους τοπικούς πληθυσμούς αλλά και με άλλες δυνάμεις.
Η Βρετανία αρχικά κατέβαλε αποζημιώσεις για τη χρήση της γης στην Κύπρο, καταβάλλοντας περίπου 12 εκατομμύρια κυπριακές λίρες την περίοδο 1960–1965, προτού διακόψει τις πληρωμές. Έκτοτε, έχουν γίνει επανειλημμένες, αλλά ανεπιτυχείς, προσπάθειες από την Κύπρο να υποχρεώσει το Λονδίνο να πληρώνει.
Με τα χρόνια, μερίδα Κυπρίων έχει επικρίνει την παρουσία των βάσεων, υποστηρίζοντας ότι δημιουργήθηκαν κατά την ανεξαρτησία χωρίς τη συγκατάθεση του πληθυσμού. Οι βάσεις, που έχουν χρησιμοποιηθεί σε συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή, υπήρξαν και σημεία διαδηλώσεων κατά του πολέμου στο Ιράκ και της σύγκρουσης στη Γάζα.
Ο καθηγητής Στεργίου εκτιμά ότι μια κυρίαρχη αμερικανική στρατιωτική παρουσία στη Γροιλανδία θα μπορούσε να προκαλέσει παρόμοιες αντιδράσεις.
«Οι βάσεις μπορεί να ενισχύσουν το περιβάλλον ασφάλειας της Γροιλανδίας», λέει, «αλλά ενέχουν τον κίνδυνο να εμπλέξουν τη Γροιλανδία σε συγκρούσεις με τις οποίες δεν έχει καμία σχέση».
Το περασμένο Σαββατοκύριακο, κάτοικοι της Γροιλανδίας συγκεντρώθηκαν σε διάφορες πόλεις και κωμοπόλεις για να διαμαρτυρηθούν κατά των σχεδίων του κ. Τραμπ.
Στην Κύπρο, οι διαμαρτυρίες κατά των βρετανικών βάσεων δεν κλιμακώθηκαν ποτέ σε εκτεταμένη βία, σημειώνει ο καθηγητής Κωνσταντίνου, καθώς η χώρα για δεκαετίες ήταν απορροφημένη από τα δικά της πολιτικά και εθνοτικά ζητήματα. Παράλληλα, υπάρχουν και κάτοικοι που στηρίζουν την παρουσία των βάσεων, κυρίως όσοι εργάζονται σε αυτές.
Καθώς η Γροιλανδία και η Δανία αναμένουν περισσότερες λεπτομέρειες για τη συμφωνία μεταξύ Τραμπ και ΝΑΤΟ, ορισμένοι υποστηρίζουν ότι μια συμφωνία κυρίαρχης βάσης θα συνιστούσε οπισθοχώρηση από τις αρχές της αυτοδιάθεσης που καθιερώθηκαν μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
«Πρόκειται για νέες μορφές αποικιοκρατίας, μέσω των οποίων οι αυτοκρατορικές δυνάμεις διατηρούν έλεγχο χωρίς το βάρος της διακυβέρνησης», καταλήγει ο καθηγητής Κωνσταντίνου.
«Δεν είναι τόσο ορατές όσο οι κλασικές αποικίες, αλλά είναι πιο ‘εύπεπτες’, πιο αποδεκτές μορφές κυριαρχικού ελέγχου».
Διαβάστε επίσης: Γροιλανδία: Ετοιμάζουν «λύση» στα πρότυπα Βρετανικών Βάσεων Κύπρου
New York Times: Oι βρετανικές βάσεις στην Κύπρο ως πρότυπο για Γροιλανδία
Η συζήτηση για μια πιθανή συμφωνία των ΗΠΑ με τη Γροιλανδία αναδεικνύει το μοντέλο των Βρετανικών Βάσεων στην Κύπρο ως πιθανή λύση για μόνιμη στρατιωτική παρουσία χωρίς πλήρη ανάληψη διακυβέρνησης. Σύμφωνα με αξιωματούχους, οι βάσεις στην Κύπρο, που δημιουργήθηκαν το 1960, αποτελούν ένα ιδιότυπο καθεστώς στο διεθνές δίκαιο, προσφέροντας στρατιωτικό έλεγχο χωρίς κυριαρχία. Ωστόσο, ειδικοί προειδοποιούν για τους πολιτικούς, νομικούς και γεωπολιτικούς κινδύνους που ενέχει μια τέτοια συμφωνία, τόσο για τη Γροιλανδία όσο και για τη διεθνή τάξη. Ο πρωθυπουργός της Γροιλανδίας έχει ήδη δηλώσει ότι η κυριαρχία είναι «κόκκινη γραμμή» για τη χώρα του. Οι Βρετανικές Βάσεις στην Κύπρο καλύπτουν περίπου 260 τετραγωνικά χιλιόμετρα και, σε αντίθεση με απλές στρατιωτικές βάσεις, αποτελούν υπερπόντια εδάφη του Ηνωμένου Βασιλείου με πλήρη κυριαρχία. Η ιδέα της δημιουργίας παρόμοιων «θυλάκων» γης στη Γροιλανδία θα επέτρεπε στις ΗΠΑ μεγαλύτερο έλεγχο της περιοχής και πιθανή εκμετάλλευση των φυσικών πόρων. Η συζήτηση αυτή γίνεται εν μέσω ενδιαφέροντος για την Αρκτική και την αυξανόμενη γεωπολιτική σημασία της περιοχής. Η αρχική απειλή του Ντόναλντ Τραμπ για απόκτηση της Γροιλανδίας με τη βία έχει αποσυρθεί μετά από συνάντηση με τον γενικό γραμματέα του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, στο Νταβός. Οι δύο άνδρες κατέληξαν σε ένα «πλαίσιο συμφωνίας», οι λεπτομέρειες του οποίου παραμένουν ασαφείς. Η Δανία, η οποία έχει την κυριαρχία επί της Γροιλανδίας, επιδιώκει να διασφαλίσει τα συμφέροντα της χώρας και να αποφύγει οποιαδήποτε παραβίαση της κυριαρχίας της. Η πιθανή συμφωνία με τις ΗΠΑ εγείρει ερωτήματα σχετικά με το μέλλον της Γροιλανδίας και τη σχέση της με τη Δανία και το ΝΑΤΟ. Η δημιουργία στρατιωτικών βάσεων σε γροιλανδικό έδαφος θα μπορούσε να έχει σημαντικές επιπτώσεις στην περιφερειακή ασφάλεια και στα γεωπολιτικά συμφέροντα των διαφόρων εμπλεκόμενων χωρών.
