Έκθεση-καμπανάκι για τους σκύλους οδηγούς των ατόμων με αναπηρία: Ζητείται άμεση νομοθετική κατοχύρωση

Την ανάγκη νομοθετικής κατοχύρωσης του δικαιώματος των ατόμων με αναπηρίες να συνοδεύονται από τους σκύλους οδηγούς τους σε όλους τους δημόσιους και ιδιωτικούς χώρους που είναι ανοιχτοί στο κοινό, καθώς και στα δημόσια ή ιδιωτικά μέσα μαζικής μεταφοράς, εντοπίζει σε έκθεση που έδωσε στη δημοσιότητα την Παρασκευή η Επίτροπος Διοικήσεως και Προστασίας Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, Μαρία Στυλιανού Λοττίδη.
Σύμφωνα με το κείμενο της έκθεσης, με αφορμή δημοσιεύματα και πληροφορίες που ήρθαν εις γνώση της Επιτρόπου σχετικά με την ανεπαρκή ρύθμιση του ζητήματος συνοδείας ατόμων με αναπηρία («ΑμεΑ») από εκπαιδευμένους σκύλους βοηθείας/οδηγούς, έκρινε αναγκαίο όπως προβεί σε αυτεπάγγελτη τοποθέτηση επί του ζητήματος της προσβασιμότητας των ΑμεΑ, καθώς και της ρύθμισης του δικαιώματός τους σε συνοδεία από σκύλο βοηθό/οδηγό.
Ειδικότερα, έκρινε απαραίτητη την υποβολή της παρούσας Έκθεσης, η οποία στηρίζεται στη συλλογή των θέσεων και απόψεων εμπλεκόμενων φορέων, στην επεξήγηση του ισχύοντος νομικού πλαισίου, και στον εντοπισμό τόσο των πρακτικών, όσο και των νομοθετικών προκλήσεων αναφορικά με την προσβασιμότητα ΑμεΑ και τη χρήση σκύλων οδηγών/βοηθείας, με σκοπό τη χαρτογράφηση κατευθυντήριων γραμμών ως προς την επίτευξη των όσων προβλέπονται στη Διεθνή Σύμβαση για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία («ΣΔΑΑ») για την προσβασιμότητα των ΑμεΑ και την κινητικότητα των ΑμεΑ σε όλους τους χώρους.
Συγκεκριμένα, στα πλαίσια της αυτεπάγγελτης έρευνας που διενήργησε το Γραφείο της Επιτρόπου αναφορικά με την είσοδο και παραμονή σκύλων οδηγών ΑμεΑ σε χώρους κοινής συνάθροισης και στα μέσα μαζικής μεταφοράς, αναφέρεται πως απεστάλησαν επιστολές στο Υφυπουργείο Τουρισμού, στην Παγκόσμια Οργάνωση Τυφλών, στις Υγειονομικές Υπηρεσίες και στο Υπουργείο Μεταφορών για τις θέσεις τους επί του ζητήματος.
Στην απαντητική επιστολή του Υφυπουργείου Τουρισμού, ημερομηνίας 14/10/2024, αναφέρεται ότι δεν περιλαμβάνονται οποιεσδήποτε πρόνοιες για την είσοδο και παραμονή σκύλων οδηγών σε χώρους φιλοξενίας, εστίασης και ψυχαγωγίας στον περί της Ρύθμισης της Ίδρυσης και Λειτουργίας των Ξενοδοχείων και Τουριστικών Καταλυμάτων Νόμο, καθώς και στον περί Κέντρων Αναψυχής Νόμο. Ως εκ τούτου, εναπόκειται στην εκάστοτε επιχειρηματική οντότητα για το κατά πόσο θα επιτρέπει την είσοδο σε σκύλους οδηγούς.
Το Υφυπουργείο έλαβε παράπονα αναφορικά με την απαγόρευση της μεταφοράς των σκύλων οδηγών ή/και ζώων συντροφιάς σε υπεραστικά λεωφορεία, εκτός αν αυτά είναι τοποθετημένα στο χώρο των αποσκευών. Έλαβε, επίσης, παράπονο για την είσοδο ζώου συντροφιάς σε ένα περίπτερο/καφέ εντός δάσους του Κόννου, και διαπιστώθηκε ότι στη σύμβασή του περιλαμβάνεται πρόνοια για απαγόρευση εισόδου στα ζώα.
Προστίθεται ότι στη δική του επιστολή, το Υπουργείο Μεταφορών, Επικοινωνιών και Έργων ανέφερε ότι οι σκύλοι οδηγοί ατόμων με προβλήματα όρασης επιτρέπεται να ταξιδεύουν στις δημόσιες επιβατικές μεταφορές με λεωφορεία τακτικών γραμμών, χωρίς περιορισμούς, καθώς θεωρούνται ουσιαστικοί για την κινητικότητα ατόμων με αναπηρίες όρασης, ενώ η Υγειονομική Υπηρεσία του Υπουργείου Υγείας, στην απαντητική επιστολή της σημείωσε ότι η πολιτική των Υγειονομικών Υπηρεσιών, στα πλαίσια εφαρμογής των περί Τροφίμων (Έλεγχος και Πώληση) Νόμων του 1996-2014, προβλέπει ότι η είσοδος και μεταφορά σκύλων, γάτων και άλλων ζώων συντροφιάς στους καθορισμένους χώρους όπου κάθεται το κοινό σε εστιατόρια, καφετέριες, καφενεία και λοιπά κέντρα αναψυχής δεν επιτρέπεται αν δεν τηρούνται ορισμένες προϋποθέσεις, όπως η προηγηθείσα εκπαίδευση των ζώων και εφαρμογή συστήματος διαχείρισης της ασφάλειας των τροφίμων, που συμπεριλαμβάνει πρόβλεψη για την επιτρεπόμενη – αλλά ελεγχόμενη – πρόσβαση ζώων συντροφιάς στους χώρους όπου κάθεται το κοινό.
Συμπληρώνεται ότι σε επιστολή ημερομηνίας 11/11/2025 Παγκύπρια Οργάνωση Τυφλών (Π.Ο.Τ.) αναφέρει μεταξύ άλλων ότι η εξυπηρέτηση των τυφλών και των ατόμων με αναπηρίες από σκύλους οδηγούς/συνοδούς γίνεται μετά από σοβαρή, μακρόχρονη και επιστημονική κατάρτιση τόσο του κάθε ατόμου ξεχωριστά καθώς και του ίδιου του σκύλου, ώστε να καταστεί μόνιμα αξιόπιστος σύντροφος του όσον αφορά τις μετακινήσεις του, τα ταξίδια με το ταξί και το λεωφορείο, το τρένο, το πλοίο και το αεροπλάνο, όπου με βάση Ευρωπαϊκούς Κανονισμούς είναι υποχρεωμένες οι χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης να τους δέχονται.
Σημειώνεται ωστόσο ότι δεν υπάρχει Ευρωπαϊκός Κανονισμός που να ρυθμίζει την κινητικότητα των τυφλών μέσα στην ίδια τους τη χώρα, όπως μετάβαση στους χώρους εργασίας, στους χώρους εκπαίδευσης, στους χώρους αναψυχής, στους χώρους αθλητικής δραστηριότητας και οπουδήποτε αλλού επιθυμούν, προσθέτοντας ότι ως αναγνώριση της σημασίας που έχει για τους τυφλούς και τα άτομα με αναπηρίες σε όλο τον κόσμο ένας κατάλληλα εκπαιδευμένος σκύλος για τη συνοδεία τους και για σκοπούς διασφάλισης της απόλαυσης των ανθρώπινων δικαιωμάτων τους θα πρέπει σε συνεργασία με την Παγκύπρια Οργάνωση Τυφλών, να ετοιμαστεί ειδική Νομοθεσία.
Σχετικά με τις εξελίξεις στο νομοθετικό πεδίο, αναφέρεται ότι στις 27/10/2025 πραγματοποιήθηκε συνεδρία της Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και Ίσων Ευκαιριών μεταξύ Ανδρών και Γυναικών, με θέμα «Η κατοχύρωση του δικαιώματος στα άτομα με αναπηρία, ιδίως των ατόμων με οπτική αναπηρία, να συνοδεύονται από σκύλο βοήθειας/οδηγό», στην οποία και εκπροσωπήθηκε το Γραφείο της Επιτρόπου.
Όπως αναφέρεται, στα πλαίσια της εν λόγω συνεδρίας, διαπιστώθηκε ότι το ζήτημα της συνοδείας ΑμεΑ από σκύλους-οδηγούς δεν ρυθμίζεται νομοθετικά στην Κύπρο, ότι δεν υπάρχει στη χώρα κέντρο εκπαίδευσης σκύλων οδηγών για σκοπούς προσβασιμότητας, με αποτέλεσμα να μην είναι δυνατή ούτε η πιστοποίηση σκύλων οδηγών και ότι δεν προβλέπεται, επί του παρόντος, οποιοδήποτε κρατικό κονδύλι που να προορίζεται για κάλυψη του ποσού εκπαίδευσης ενός σκύλου οδηγού, καθώς και των πρόσθετων δαπανών που συνδέονται με το κόστος διαβίωσής του και τα τέλη άδειας κατοχής του, καθ΄ ον χρόνο εξυπηρετεί κάποιο άτομο με αναπηρία.
Προστίθεται ότι σε περίπτωση νομοθετικής ρύθμισης του ζητήματος θα πρέπει, πέραν των οικονομικών ζητημάτων, να οριστεί φορέας πιστοποίησης της εκπαίδευσης, που θα ελέγχει, ανάμεσα σ’ άλλα, την ποιότητα της εκπαίδευσης, τους δικαιούχους σκύλων οδηγών και τον ορισμό του «σκύλου οδηγού», ενώ περαιτέρω, θα πρέπει να υπάρξουν τροποποιήσεις και σε άλλες νομοθεσίες, ώστε να υπάρξει κατοχύρωση του δικαιώματος των ατόμων με αναπηρίες που εξυπηρετούνται από σκύλους συνοδούς σε πλήρη προσβασιμότητα στις υποδομές και στις μεταφορές.
Στα συμπεράσματα της έκθεσης αναφέρεται ότι για τα άτομα με αναπηρία και, ιδίως τους τυφλούς, οι σκύλοι οδηγοί/βοηθοί αποτελούν και αναγνωρίζονται ως εξειδικευμένα βοηθήματα κινητικότητας, τα οποία, μέσω μακρόχρονης εκπαίδευσης προσφέρουν ασφάλεια, αυτοπεποίθηση και ανεξαρτησία στους χειριστές τους, επιτρέποντάς τους να συμμετέχουν ισότιμα στην κοινωνική, επαγγελματική και πολιτιστική ζωή.
«Ως εκ τούτου, η νομοθετική κατοχύρωσή τους συνιστά θεμελιώδες ζήτημα ανθρωπίνων δικαιωμάτων και κοινωνικής ένταξης, καθώς αφορά άμεσα την καθημερινή ζωή και την αυτονομία των ατόμων με αναπηρία. Αντιθέτως, η έλλειψη σαφούς, ενιαίου και επαρκώς εφαρμοζόμενου νομικού πλαισίου συχνά οδηγεί σε φαινόμενα αποκλεισμού, όπως η άρνηση πρόσβασης σε μέσα μεταφοράς, δημόσιους χώρους ή χώρους παροχής υπηρεσιών.
Κατά συνέπεια, η νομοθετική κατοχύρωση των σκύλων οδηγών δεν αποσκοπεί μόνο στην αναγνώριση του ιδιαίτερου ρόλου τους, αλλά και στη διασφάλιση της προστασίας τόσο των ίδιων των ζώων, όσο και των ατόμων που συνοδεύουν. Μέσω συγκεκριμένων ρυθμίσεων, το κράτος μπορεί να κατοχυρώσει το δικαίωμα ελεύθερης μετακίνησης, να αποτρέψει τις διακρίσεις και να ενισχύσει την κοινωνική ευαισθητοποίηση απέναντι στην αναπηρία. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, η θεσμική αναγνώριση των σκύλων οδηγών λειτουργεί ως δείκτης πολιτισμού και σεβασμού προς την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, συμβάλλοντας στη δημιουργία μιας κοινωνίας πιο δίκαιης, προσβάσιμης και συμπεριληπτικής.
Ακολούθως, αναφέρεται ότι με βάση τις απαντήσεις από τις εμπλεκόμενες στο θέμα Αρχές, αυτή τη στιγμή στη χώρα στον ξενοδοχειακό τομέα, εναπόκειται στην εκάστοτε επιχειρηματική οντότητα για το κατά πόσο θα επιτρέπει την είσοδο σε σκύλους οδηγούς, ενώ σε επίπεδο δημόσιων μεταφορών, κατ’ εφαρμογή του σχετικού Ευρωπαϊκού Κανονισμού, οι σκύλοι οδηγοί ατόμων με προβλήματα όρασης επιτρέπεται να ταξιδεύουν στις δημόσιες επιβατικές μεταφορές με λεωφορεία τακτικών γραμμών, εφόσον έχουν μαζί το βιβλιάριο υγείας.
Ωστόσο, το Υπουργείο Μεταφορών έχει προσθέσει τον όρο ότι οι σκύλοι οδηγοί θα πρέπει να φέρουν λουρί και φίμωτρο, ως μέτρο ούτως ώστε η συμπεριφορά του σκύλου να ελέγχεται από τον χειριστή του, κάτι το οποίο στις πλείστες των περισσότερων δεν απαιτεί τη χρήση λουριού και φίμωτρου, δεδομένου ότι πρόκειται για κατάλληλα εκπαιδευμένο ζώο. Επιπλέον, παρά τη γενική αρχή έχουν υπάρξει, όπως αναφέρει το Υφυπουργείο Τουρισμού, παράπονα για απαγόρευση της μεταφοράς των σκύλων οδηγών σε υπεραστικά λεωφορεία, εκτός αν αυτά είναι τοποθετημένα στο χώρο των αποσκευών.
Σε επίπεδο ιδιωτικών μεταφορών, π.χ. μέσω τουριστικών πούλμαν ή ταξί, δεν προβλέπεται νομοθετικά το δικαίωμα των ατόμων με αναπηρία να συνοδεύονται από τους σκύλους οδηγούς τους, επαφίεται, συνεπώς, στη διακριτική ευχέρεια της εμπλεκόμενης εταιρείας ή οδηγού να αποφασίσει.
Στις επιχειρήσεις εστίασης (εστιατόρια, καφετέριες, καφενεία και λοιπά κέντρα αναψυχής) οι υπεύθυνοι των επιχειρήσεων οφείλουν να εξαιρούν από την απαγόρευση εισόδου και μεταφοράς στους χώρους όπου κάθεται το κοινό, τους σκύλους-οδηγούς τυφλών και λοιπών ατόμων με αναπηρίες, εφόσον οι σκύλοι αυτοί είναι εκπαιδευμένοι για τον σκοπό αυτό. Ωστόσο, υπήρξε τουλάχιστον μία καταγγελία ενώπιον του Υφυπουργείου Τουρισμού ότι απαγόρευση εισόδου ζώου συντροφιάς σε ένα περίπτερο/καφέ, για τον λόγο ότι στη σύμβασή του περιλαμβανόταν πρόνοια για απαγόρευση εισόδου στα ζώα.
«Από τα πιο πάνω, καθίσταται εμφανές ότι, στην έννομη τάξη της χώρας μας υπάρχει νομοθετικό κενό σε σχέση με το δικαίωμα των ατόμων με αναπηρίες να συνοδεύονται από τους σκύλους οδηγούς τους, αφού σε πολλούς χώρους ή τομείς ανθρώπινης δραστηριοποίησης κάτι τέτοιο δεν προβλέπεται. Ακόμα, όμως, και εκεί που επιτρέπεται η είσοδος των σκύλων οδηγών μαζί με τους χειριστές τους, αυτό δεν εφαρμόζεται πάντα στην πράξη. Ως αποτέλεσμα, τα άτομα με αναπηρία που συνοδεύονται από σκύλους οδηγούς αντιμετωπίζουν διαρκώς τον κίνδυνο να αποκλειστούν από χώρους που σε άλλα πρόσωπα είναι ανοιχτοί και άρα να υποστούν απαγορευμένη διάκριση στη βάση της αναπηρίας τους», σημειώνεται σχετικά.
«Ως εκ τούτου, επιβάλλεται όπως άμεσα προωθηθεί η νομοθετική κατοχύρωση του δικαιώματος των ατόμων με αναπηρίες να συνοδεύονται από τους σκύλους οδηγούς τους σε όλους τους δημόσιους και ιδιωτικούς χώρους που είναι ανοιχτοί στο κοινό, καθώς και στα δημόσια ή ιδιωτικά μέσα μαζικής μεταφοράς, χωρίς επιπλέον χρέωση και χωρίς όρους που δεν συνάδουν με τη φύση της μεταξύ τους σχέσης/εξάρτησης ή/και της πιστοποιημένης εκπαίδευσης του σκύλου», συμπληρώνεται.
Αναφέρεται ακόμη ότι πέραν της νομοθετικής κατοχύρωσης του σχετικού δικαιώματος, για να μπορεί αυτό να εφαρμοστεί στην πράξη, αναμένεται από το αρμόδιο Υφυπουργείο να εξετάσει, σε συνεργασία με την Κυπριακή Συνομοσπονδία Ατόμων με Αναπηρίες και την Παγκύπρια Οργάνωση Τυφλών, το ζήτημα της θεσμοθέτησης διαδικασίας εκπαίδευσης και πιστοποίησης των σκύλων οδηγών, καθώς και τρόπο κάλυψης των οικονομικών εξόδων που συνοδεύουν την αξιοποίηση σκύλου οδηγού από άτομο με αναπηρίες.
Η Έκθεση υποβάλλεται στον Γενικό Διευθυντή του Υπουργείου Κοινωνικής Πρόνοιας και κοινοποιείται, για σκοπούς ενημέρωσης, στην Κοινοβουλευτική Επιτροπή Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων και στην Κοινοβουλευτική Επιτροπή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και Ίσων Ευκαιριών μεταξύ Ανδρών και Γυναικών, καθώς και στην Πρόεδρο της ΚΥΣΟΑ και τον Πρόεδρο της ΠΟΤ, καταλήγει το κείμενο.
ΚΥΠΕ