Ατιμωρησία και θεσμικό έλλειμμα

Της
Ελένης Κωνσταντίνου
Στην Κύπρο υπάρχει ατιμωρησία. Και δεν πρόκειται για ένα στιγμιαίο φαινόμενο ή για «ατυχίες». Είναι διαρθρωτικό, βαθιά ριζωμένο πρόβλημα που αγγίζει θεσμούς, πολιτικά πρόσωπα και την ίδια τη δημοκρατία μας.
Τα μεγάλα σκάνδαλα είναι χαρακτηριστικά. Τα «χρυσά διαβατήρια», οι υποθέσεις διαπλοκής, τα τραπεζικά σκάνδαλα, όλα καταλήγουν σπάνια σε ποινικές ευθύνες για τα πρόσωπα εξουσίας. Η κοινωνία βλέπει έρευνες, επιτροπές, εκθέσεις, αλλά οι καταδίκες παραμένουν η εξαίρεση και όχι ο κανόνας.
Οι καθυστερήσεις υπονομεύουν τη Δικαιοσύνη. Οι θεσμοί κινούνται αργά, συχνά μόνο όταν ξεσπάσει δημόσια κατακραυγή ή ασκηθεί πίεση. Η Δικαιοσύνη δεν μπορεί να λειτουργεί με ρυθμούς επικοινωνιακής διαχείρισης. Ο χρόνος που χάνεται σε αναβολές και γραφειοκρατία κοστίζει στην ίδια τη θεσμική αξιοπιστία.
Η σύγκρουση ρόλων είναι άλλο ένα κρίσιμο ζήτημα. Όταν ο Γενικός Εισαγγελέας είναι ταυτόχρονα νομικός σύμβουλος του κράτους και προϊστάμενος των ποινικών διώξεων, η ανεξαρτησία τίθεται υπό αμφισβήτηση. Η κοινωνία δικαιούται να περιμένει αντικειμενικότητα και όχι διπλό ρόλο που καταλήγει σε συγκρούσεις συμφερόντων.
Το πολιτικό κόστος είναι σχεδόν ανύπαρκτο. Η ανάληψη πολιτικής ευθύνης συμβαίνει μόνο υπό ασφυκτική πίεση, και όχι ως πράξη θεσμικής ευθιξίας. Παραιτήσεις γίνονται σπάνια, συνήθως αφού τα μέσα ενημέρωσης εάν και εφόσον ή η κοινωνία ασκήσουν ασφυκτική πίεση.
Υπάρχουν θεσμοί; Τυπικά, ναι. Ουσιαστικά, όχι πάντα. Υπάρχουν νόμοι, αρχές, επιτροπές, αλλά η εφαρμογή τους χαρακτηρίζεται από δισταγμό, φόβο και αυτοπροστασία. Οι θεσμοί συχνά αντιδρούν αντί να προλαμβάνουν, φοβούνται το πολιτικό σύστημα που καλούνται να ελέγξουν και λειτουργούν πιο αποτελεσματικά μόνο υπό εξωτερική πίεση.
Το πιο ανησυχητικό είναι η κανονικοποίηση της διαφθοράς. Η αντίληψη ότι «έτσι λειτουργεί το σύστημα», ότι «όλοι τα ίδια κάνουν» και ότι «δεν αλλάζει τίποτα», μετατρέπει την ατιμωρησία σε πολιτισμικό πρόβλημα, όχι μόνο θεσμικό.
Κι όμως υπάρχει μια χαραμάδα ότι κάτι μπορεί να αλλάξει. Αν σπάσει η σύγχυση ρόλων στη Δικαιοσύνη, αν οι ελεγκτικοί θεσμοί αποκτήσουν πραγματική ανεξαρτησία και αν η κοινωνία δεν κουραστεί, η Κύπρος μπορεί να αλλάξει. Η διαφάνεια και η λογοδοσία πρέπει να γίνουν κανόνες, όχι εξαίρεση. Η αλλαγή δεν θα έρθει από μόνη της. Θα έρθει μόνο αν η κοινωνία αποφασίσει να σταματήσει να σιωπά και όχι μόνο για τα «δικά» της, αλλά για όλα.