Διπλωματικό πόκερ σε μια νέα γεωπολιτική πραγματικότητα – Η πρόσκληση Τραμπ και η αντίδραση Χριστοδουλίδη

Η πρόσκληση που έφτασε στον Λόφο, από το Οβάλ Γραφείο, ήταν πολύ ελκυστική για να παραγνωριστεί και προσέφερε το δέλεαρ για μια θετική απάντηση, ιδιαίτερα όταν άλλοι στην περιοχή είχαν λάβει ανάλογες προσκλήσεις. Η όποια απάντηση ή κίνηση δεν μπορούσε να παραγνωρίσει δύο σημαντικούς παράγοντες: Την Προεδρία της ΕΕ και το γενικότερο κλίμα των τελευταίων ημερών στις σχέσεις που επικρατούσαν στις δύο πλευρές του Ατλαντικού.
Η απόφαση να μην πάει ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης στο Νταβός και να μην είναι παρών σε μια τελετή στην οποία ήταν στραμμένα τα φώτα της δημοσιότητας, αποτυπώνει το δύσκολο διπλωματικό πόκερ που καλείται η Λευκωσία να παίξει μέσα σε μια νέα γεωπολιτική πραγματικότητα όπως αυτή διαμορφώνεται μέσα από τις ενέργειες του Ντόναλντ Τραμπ.
Η δήλωση του υπουργού Εξωτερικών, Κωνσταντίνου Κόμπου, την περασμένη Τετάρτη είναι αποκαλυπτική ως προς το εύρος της διπλωματικής ισορροπίας που καλείται η Κύπρος να τηρήσει:
- Από τη μια είναι η αμερικανική πρωτοβουλία και το Συμβούλιο για την Ειρήνη μια δομή που γεννήθηκε από την ανάγκη τερματισμού του πολέμου στη Γάζα και διαχείριση της κρίσης στη λωρίδα, αλλά φιλοδοξεί να αποκτήσει ευρύτερο ρόλο.
- Από την άλλη, η ευρύτερη ανησυχία και αμφιβολία εντός και της Ευρώπης για το πως αυτή η πρωτοβουλία συνδέεται με το διεθνές δίκαιο, την ύπαρξη και το ρόλο των Ηνωμένων Εθνών.
Στο μέσο της εξίσωσης βρίσκεται η Κύπρος, η οποία είναι από τη μια κράτος της περιοχής της ανατολικής Μεσογείου, το εγγύτερο προς τη Γάζα κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η οποία Κύπρος το τρέχον εξάμηνο θα βρίσκεται στο τιμόνι της Προεδρίας του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Γι’ αυτό και η όποια απόφαση δεν μπορούσε να είναι ένα απλό «ναι» ή ένα «όχι». Η Λευκωσία ήταν υποχρεωμένη να επιμετρήσει όλα τα δεδομένα και να ζυγίσει τα πράγματα προτού αποφασίσει. Έπρεπε να μιλήσει με τους Ευρωπαίους εταίρους για να καταγράψει την προσέγγισή τους και τη γενικότερη στάση, διάλογος απαραίτητος που απορρέει από την ιδιότητα του κράτους μέλος της ΕΕ και από την Προεδρία. Έπρεπε, όμως να μιλήσει και με τους Αμερικανούς προκειμένου να επιμετρήσει τον αντίκτυπο μιας πιθανής αρνητικής απάντησης και πόσο αυτή η κίνηση δεν θα τίναζε στον αέρα όλα όσα οικοδομήθηκαν στις σχέσεις των δύο χωρών.
Την ίδια ώρα όμως η Λευκωσία έπρεπε να προσμετρήσει κι ένα άλλο παράγοντα σημαντικό για την ίδια, που ήταν η συμμετοχή της Τουρκίας και πόσο αυτό θα επηρεάσει την ίδια αρνητικά στο μέλλον, ως προς τις αποφάσεις που θα λαμβάνονται σχετικά με τη Γάζα. Η κυπριακή διπλωματία γνωρίζει ίσως καλύτερα απ’ όλους το πως ενεργεί στα διάφορα φόρα και παρασκηνιακά η Άγκυρα προκειμένου να μπλοκάρει την συμμετοχή της Κύπρου.
Για όλα αυτά έπρεπε να γίνουν όλες οι απαραίτητες επαφές και διαβουλεύσεις και να αναλυθούν όλα τα δεδομένα πριν ανακοινωθεί οτιδήποτε. Η πολυπλοκότητα όλων των ζητημάτων χρειαζόταν χρόνο μέχρι να ξεκαθαρίσει και να ληφθούν, υπό τις περιστάσεις, οι πλέον συμφέρουσες αποφάσεις.
Αξιωματούχοι με τους οποίους είχαμε επικοινωνήσει στη διάρκεια της εβδομάδας, μας αναδείκνυαν συνεχώς το ότι βρίσκονται σε συνεχείς επαφές προς διάφορες κατευθύνσεις για όλο το φάσμα των ζητημάτων που προέκυπταν μέσα από τις τοποθετήσεις και ενέργειες του Προέδρου Τραμπ. Την Πέμπτη, ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης προσερχόμενος στο έκτακτο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο αποκάλυψε ότι βρισκόταν σε επαφή με τους επικεφαλής των Θεσμών, την πρωθυπουργό της Δανίας, την πρωθυπουργό της Ιταλίας, της Κροατίας, τον πρωθυπουργό της Ελλάδας και άλλους ομολόγους του. Παράλληλα, ο υπουργός Εξωτερικών και η υφυπουργός Ευρωπαϊκών Υποθέσεων ακολουθούσαν το δικό τους πρόγραμμα τηλεφωνικών συνομιλιών με ομολόγους τους προς κάθε κατεύθυνση.
Ωστόσο στα μέσα που αντιπολιτεύονται σφόδρα την εξωτερική πολιτική της κυβέρνησης Χριστοδουλίδη, αυτός ο κύκλος διαβουλεύσεων εμφανίστηκε ως αδυναμία στη λήψη απόφασης. Τα ίδια μέσα είχαν προηγουμένως κατακρίνει τον Πρόεδρο Χριστοδουλίδη για την πρόσκληση υποδεικνύοντάς του ότι ακολουθεί «επικίνδυνη» εξωτερική πολιτική.
- Αποφεύγοντας να απαντήσει με ένα «ναι» ή ένα «όχι», γιατί όπως σημείωσε ο Κωνσταντίνος Κόμπος τα πράγματα δεν είναι άσπρο-μαύρο, η Λευκωσία επέλεξε να διαφοροποιήσει την προσέγγισή της: πλήρης στήριξη στο κομμάτι που αφορά τη Γάζα -όπου υπάρχει θεσμικό πλαίσιο μέσω του Ψηφίσματος 2803 του Συμβουλίου Ασφαλείας- και προσεκτική αναμονή για το ευρύτερο όραμα του Συμβουλίου Ειρήνης, μέχρι να υπάρξει σαφήνεια τόσο από την Ουάσιγκτον όσο και από τις Βρυξέλλες.
Μέσα από μια «δυναμική προσεκτικότητα» απέναντι στην πρόσκληση για το Συμβούλιο για την Ειρήνη, η Λευκωσία δεν αντιμετώπισε το όλο ζήτημα μέσα από μια στατική λογική – είτε αποδεχόμενη είτε απορρίπτοντας εκ προοιμίου – αλλά φρόντισε να παραμείνει μέσα στον διάλογο και τις συζητήσεις που αφορούν την περιοχή. Χωρίς την ίδια ώρα να απομονώνεται από μια πρωτοβουλία η οποία κατάφερε να συγκεντρώσει σημαντικούς περιφερειακούς παίχτες με τους οποίους η Κύπρος έχει καταφέρει να αναπτύξει σχέσεις στρατηγικής συνεργασίας.
Αυτή η ομάδα των στρατηγικών εταίρων της Κύπρου παρείχαν μια πρόσθετη δικλείδα ασφαλείας για τη Λευκωσία, όσον αφορά τη λήψη των αποφάσεών της, καθώς έχοντας μέσα Ισραήλ, ΗΑΕ και ορισμένα άλλα κράτη, γνωρίζει πως αυτό δεν θα χρησιμοποιηθεί από την Τουρκία για να στραφεί κατά κυπριακών πρωτοβουλιών. Η Τουρκία, παρά το γεγονός ότι ο ίδιος ο Ερντογάν δεν πήγε στο Νταβός, φρόντισε να είναι εκεί παρούσες χώρες-εταίροι-δορυφόροι όπως το Αζερμπαϊτζάν και το Πακιστάν, αλλά ακόμα και το Κόσοβο!
Ο Κωνσταντίνος Κόμπος ήταν αρκούντως ξεκάθαρος ως προς το ρόλο και τη σημασία της Τουρκίας, χωρίς να τον παραγνωρίζει ή να τον υποβαθμίζει. Στο ερώτημα που του τέθηκε εάν υπάρχει ανησυχία για την πρόσκληση προς την Τουρκία και το ρόλο που μπορεί να παίξει εντός του Συμβουλίου, ο ΥΠΕΞ απάντησε:
- «Δεν είναι θέμα ανησυχίας ή οτιδήποτε άλλο. Είναι θέμα ότι η Κυπριακή Δημοκρατία, ως εκλιπούσα κατά τ’ άλλα για μερικούς, συμπεριλήφθηκε σε αυτές τις χώρες. Έγινε κάτι το οποίο αξιολογήθηκε στη βάση της λογικής που σας προανέφερα και πρέπει επίσης να λάβουμε άλλη μια παράμετρο πάρα πολύ σοβαρά υπόψιν. Είναι αυτή της ιδιότητας του κράτους μέλους της ΕΕ, που, ειδικά αυτήν την περίοδο, αυτή την εξαμηνία, συμπεριλαμβάνει την Προεδρία του Συμβουλίου. Άρα αυτά έρχονται σε άλλη μια περίπτωση να αποδείξουν και να αναδείξουν την πραγματικότητα επί του εδάφους στη διεθνή σκηνή σε ό,τι αφορά τη θέση και το ρόλο της Κυπριακής Δημοκρατίας. Η Τουρκία είναι μια μεγάλη χώρα, η οποία έχει τη δυνατότητα παρουσίας, δυνατότητα την οποία έχουμε και εμείς κατόπιν της πρόσκλησης την οποία λάβαμε».
Όπως επεσήμανε ο υπουργός Εξωτερικών, «είναι προτιμότερο να έχεις να διαχειριστείς πολύπλοκα και λεπτά ζητήματα τούτης της φύσης, παρά να είχες αποκλειστεί εκ των προτέρων από μια τέτοια διαδικασία». Σε αυτή τη δήλωση συμπυκνώνεται η φιλοσοφία της σημερινής κυπριακής διπλωματίας: η παρουσία στο τραπέζι είναι προϋπόθεση για επιρροή, και η επιρροή απαιτεί την ικανότητα να διαχειρίζεσαι την αβεβαιότητα χωρίς να παραιτείσαι από τις αξίες σου.
Καθώς η γεωπολιτική τάξη ανασυγκροτείται, η Κύπρος βρίσκεται σε μια θέση που λίγοι θα μπορούσαν να προβλέψουν στο παρελθόν: όχι ως παθητικός παρατηρητής, αλλά ως ενεργός δρώντας σε μια περιοχή όπου κάθε απόφαση μετράει.
Έμμεση δικαίωση μέσω του Κόστα
Η τακτική που ακολούθησε η Λευκωσία εμμέσως δικαιώθηκε εάν λάβει κανείς υπόψη του και τις δηλώσεις του Προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα, μετά το πέρας της έκτακτης συνόδου που πραγματοποιήθηκε στις Βρυξέλλες. Το πρώτο αφ’ ότου ξεκίνησε η Κυπριακή Προεδρία.
Καταγράφοντας την κοινή θέση της ΕΕ ο Αντόνιο Κόστα σημείωσε τα εξής: «Έχουμε σοβαρές αμφιβολίες για ορισμένα στοιχεία του καταστατικού χάρτη του Συμβουλίου Ειρήνης που σχετίζονται με το πεδίο εφαρμογής του, τη διακυβέρνησή του και τη συμβατότητά του με τον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Είμαστε έτοιμοι να συνεργαστούμε με τις ΗΠΑ για την εφαρμογή του ολοκληρωμένου Σχεδίου Ειρήνης για τη Γάζα, με ένα Συμβούλιο Ειρήνης που θα εκτελεί την αποστολή του ως μεταβατική διοίκηση, σύμφωνα με το ψήφισμα 2803 του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ».
- Οι δηλώσεις Κόστα δείχνουν ότι η γραμμή της Λευκωσίας ήταν ακριβώς εντός αυτού του πλαισίου.
Ο Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου μέσα από τη δήλωσή του έσπευσε να υπενθυμίσει ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση επικεντρώνεται στην υλοποίηση μιας φιλόδοξης ατζέντας για τους πολίτες της: στην άμυνα, στην ανταγωνιστικότητα, και στην οικοδόμηση μιας πιο στρατηγικά αυτόνομης Ευρώπης.
Η έκτακτη σύνοδος που συγκάλεσε ο Αντόνιο Κόστα ήταν εξ αφορμής των απειλών Τραμπ για τη Γροιλανδία. Μεταφέροντας και δημοσίως τη θέση των Ευρωπαίων ηγετών ο Κόστα απάντησε προς τον Τραμπ ως προς τα σχέδιά του για την Αρκτική: «Η Ευρώπη και οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν κοινό συμφέρον για την ασφάλεια της περιοχής της Αρκτικής, ιδίως μέσω του ΝΑΤΟ. Η Ευρωπαϊκή Ένωση θα διαδραματίσει επίσης ισχυρότερο ρόλο σε αυτήν την περιοχή».
Ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης προσερχόμενος στη σύνοδο της Πέμπτης υπογράμμισε πως η κλιμάκωση στις σχέσεις δεν είναι ούτε προς όφελος ούτε των κρατών μελών της ΕΕ, αλλά ούτε και των ΗΠΑ, αλλά είναι εναντίον όλων.
Στις δηλώσεις του ο Πρόεδρος Χριστοδουλίδης στάθηκε σε πέντε σημεία:
- Η ορθότητα της απόφασης Αντόνιο Κόστα για σύγκληση του έκτακτου Ευρωπαϊκού Συμβουλίου,
- Πλήρης σεβασμός στην κυριαρχία και εδαφική ακεραιότητα του Βασιλείου της Δανίας,
- Η ανταλλαγή απόψεων, ενημέρωση και λήψη συλλογικών αποφάσεων σε επίπεδο ΕΕ,
- Αποφυγή της κλιμάκωσης γιατί αυτή είναι εναντίον όλων τόσο της ΕΕ όσο και των ΗΠΑ, και
- Επιβεβαίωση του στόχου της Κυπριακής Προεδρίας για περισσότερη αυτονομία.
Και εκ των γεγονότων, η αυτονομία της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν είναι πλέον ένα σύνθημα αλλά είναι ένα ζήτημα που μπήκε ψηλά στην ατζέντα των συζητήσεων τόσο μέσα στις Βρυξέλλες όσο και ανάμεσα στα κράτη μέλη. Κι αυτό μπορεί να οφείλεται εν μέρει και από τις ενέργειες του Ντόναλντ Τραμπ, να βοήθησε τους Ευρωπαίους εταίρους του να κάνουν ένα σημαντικό βήμα ενηλικίωσης.