Ζήνωνας Τζιάρρας: Στη Συρία καταρρέει το όνειρο για πολιτική αυτονομία των Κούρδων

Πριν από ένα χρόνο όταν έπεφτε το καθεστώς του Μπασάρ αλ Άσαντ, οι Κούρδοι της Συρίας έδειχναν να είναι πιο κοντά παρά ποτέ στο όνειρό τους για αυτονομία. Οι συγκρούσεις, όμως, των τελευταίων βδομάδων μεταξύ των κουρδικών δυνάμεων με τις κυβερνητικές δυνάμεις της Δαμασκού έφεραν σημαντικές ανατροπές. Η συμφωνία κατάπαυσης του πυρός που επιτεύχθηκε, εάν εφαρμοστεί πλήρως, πιθανότατα θα σηματοδοτήσει ένα οριστικό τέλος στις ελπίδες των Κούρδων της Συρίας για πολιτική αυτονομία και θα αποτελέσει μια τεράστια πολιτική νίκη για τον ηγέτη της χώρας, Άχμεντ αλ Σάραα.
Στη συνέντευξή του στον «Φιλελεύθερο», ο Ζήνωνας Τζιάρρας, Λέκτορας στο Τμήμα Τουρκικών και Μεσανατολικών Σπουδών, Πανεπιστήμιο Κύπρου εξηγεί πως φτάσαμε στο σημείο σήμερα οι Κούρδοι να υποχωρούν από περιοχές που βρίσκονταν υπό τον έλεγχό τους. Όπως είπε παρά τις αρχικές συμφωνίες ενσωμάτωσης μετά την πτώση του καθεστώτος του Μπασάρ αλ Άσαντ και τις αμερικανικές διαμεσολαβήσεις, οι διαπραγματεύσεις μεταξύ των δύο πλευρών κατέρρευσαν λόγω αντικρουόμενων απαιτήσεων, πιέσεων του PKK και εσωτερικών ρηγμάτων στις ίδιες τις ΣΔΔ. Αυτό οδήγησε σε ένοπλες συγκρούσεις, απώλεια εδαφών για τις κουρδικές δυνάμεις και τελικά, σε συμφωνία που ισοδυναμεί με τη συνθηκολόγησή τους και την ενίσχυση του ελέγχου της Δαμασκού. Επιπλέον, ο κίνδυνος νέου κύκλου βίας παραμένει υπαρκτός.
Πρόκειται για μια σημαντική εξέλιξη η οποία επηρεάζει ολόκληρη την περιοχή. Η αστάθεια στη Συρία διαφοροποιεί τις ισορροπίες μεταξύ Τουρκίας, Ισραήλ και ΗΠΑ, με την Άγκυρα να στηρίζει έμμεσα τις εξελίξεις υπέρ της Δαμασκού και το Ισραήλ να εκμεταλλεύεται τα κενά κυριαρχίας. Οι εξελίξεις αυτές έχουν έμμεσες συνέπειες και για την Κύπρο, η οποία καλείται να ισορροπήσει ανάμεσα στις σχέσεις της με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, ενώ ταυτόχρονα παρακολουθεί τον κίνδυνο νέων προσφυγικών ροών σε περίπτωση περαιτέρω αποσταθεροποίησης της Συρίας.
–Ο Αχμέντ αλ Σαράα συμπλήρωσε ένα χρόνο στην εξουσία. Ποια είναι η κατάσταση που επικρατεί αυτή τη στιγμή στη Συρία; Ευοδώθηκαν οι ελπίδες των Σύρων για καλύτερες μέρες μετά τον Μπασάρ αλ Άσαντ;
-Ένα και πλέον έτος μετά την ανατροπή του Μπασάρ αλ Άσαντ η Συρία παραμένει σε μια μεταπολεμική, μεταβατική και ασταθή κατάσταση με σημαντικά κενά εξουσίας και νομιμότητας. Παρά την άρση των κυρώσεων, η οικονομία παραμένει εύθραυστη με ψηλά επίπεδα φτώχιας, κακές ανθρωπιστικές συνθήκες και επισιτιστική ανασφάλεια, μεταξύ άλλων. Για τη σουνιτική πλειοψηφία και όχι μόνο, η ανατροπή του Άσαντ έφερε έναν αέρα ελπίδας και αλλαγής που για πολλούς έχει ήδη μεταβάλει το κλίμα σε ψυχολογικό και κοινωνικό επίπεδο. Για άλλες κοινότητες της Συρίας, όπως οι Κούρδοι, οι Δρούζοι και οι Αλαουίτες, το σκηνικό παραμένει ανασφαλές. Οι εντάσεις και συγκρούσεις μεταξύ του νέου καθεστώτος και άλλων φιλο-καθεστωτικών δυνάμεων με όλες αυτές τις κοινότητες θέτουν -για πολλούς- εν αμφιβόλω τη διακηρυγμένη προσπάθεια της μεταβατικής κυβέρνησης για ένα συμπεριληπτικό κράτος. Ωστόσο, παρά τις εξάρσεις βίας που υπάρχουν, το νέο καθεστώς έχει μέχρι στιγμής λειτουργήσει πιο πραγματιστικά απ’ ό,τι πολλοί περίμεναν παρουσιάζοντας επανειλημμένα διάθεση συνδιαλλαγής με τις ηγεσίες των υπόλοιπων κοινοτήτων. Αστάθμητοι και αποσταθεροποιητικοί παράγοντες παραμένουν, πρώτον, φιλο-καθεστωτικές τζιχαντιστικές ομάδες οι οποίες τις πλείστες των περιπτώσεων δεν ελέγχονται από το καθεστώς και ενεργούν εγκληματικά και βίαια. Δεύτερον, οι σεκταριστικές τάσεις αποκέντρωσης που δημιουργήθηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου, ενισχύθηκαν από την εμπλοκή τρίτων δυνάμεων, όπως η Τουρκία, η Ρωσία, το Ιράν και το Ισραήλ και εγείρουν εμπόδια στην ενοποίηση της συριακής κυριαρχίας. Υπάρχει ακόμα μεγάλη απόσταση ώστε να μπορούμε να μιλάμε για μια σταθερή, ευημερούσα και με καλούς οιωνούς Συρία.
–Όταν ξεκίνησε ο συριακός εμφύλιος πόλεμος πολλοί αναλυτές μίλησαν για διαμελισμό της χώρας σε τρείς ή ακόμη και σε τέσσερις περιοχές. Πόσο πιθανόν είναι αυτό το σενάριο σήμερα;
-Παρά τις ραγδαίες εξελίξεις στη χώρα, τίποτα δεν έχει τελειώσει ακόμα – η κατάσταση είναι εξαιρετικά δυναμική. Εντούτοις, οι πιθανότητες ή η έκταση της εδαφικής διάσπασης είναι σήμερα πιο περιορισμένες απ’ ό,τι πριν ένα χρόνο. Αυτό οφείλεται κυρίως στην κατάρρευση της ελεγχόμενης από τους Κούρδους Αυτόνομης Διοίκησης Βόρειας και Ανατολικής Συρίας (ΑΔΒΑΣ, άλλως Ροτζάβα). Χωρίς να αποκλείεται η διατήρηση κάποιας διοικητικής δομής που θα ελέγχεται από τους Κούρδους σε συγκεκριμένες πόλεις στα βορειοανατολικά, το όνειρό τους για αυτονομία δεν υφίσταται πλέον με τον τρόπο που οι ίδιοι το οραματίστηκαν στα πλαίσια μιας ομοσπονδιοποίησης. Φυσικά οι δυναμικές της αποκέντρωσης παραμένουν και σε σχέση με άλλες κοινότητες, ιδιαίτερα αυτές των Αλαουιτών στα δυτικά και των Δρούζων στα νότια. Στόχος του νέου καθεστώτος και διακηρυγμένος σκοπός ξένων δυνάμεων όπως οι ΗΠΑ και η Τουρκία, είναι να αποφευχθεί η ομοσπονδιοποίηση της χώρας. Ωστόσο κανείς δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι τα ανοιχτά διακοινοτικά ζητήματα θα κλείσουν εύκολα, αναίμακτα και εξυπηρετώντας το σχέδιο για μια ενιαία Συρία. Ήδη οι συγκρούσεις καθεστωτικών και κουρδικών δυνάμεων προμηνύουν μια πορεία μετ’ εμποδίων.
–Ποιο είναι το υπόβαθροτων σχέσεων του νέου καθεστώτος με τις κουρδικές δυνάμεις της Συρίας; Ήταν οι πρόσφατες συγκρούσεις κεραυνός εν αιθρία;
-Οι συγκρούσεις μεταξύ των Συριακών Δημοκρατικών Δυνάμεων (ΣΔΔ/SDF) και των (φιλο) καθεστωτικών δυνάμεων δεν ήταν κεραυνός εν αιθρία. Τον Μάρτιο του παρελθόντος έτους, με διαμεσολάβηση Αμερικανών και Γάλλων, η νέα μεταβατική κυβέρνηση και οι ΣΔΔ υπέγραψαν καταρχήν συμφωνία. Προνοούσε την ενσωμάτωση της αυτόνομης περιφέρειας της ΑΔΒΑΣ στη νέα συριακή κυβέρνηση, περιλαμβανομένων των στρατιωτικών και πολιτικών δομών των ΣΔΔ, ενώ τους επέτρεπε να διατηρήσουν de facto έλεγχο στα συνοριακά περάσματα και στις πετρελαιοπηγές σε κουρδικές περιοχές. Συμπληρωματική συμφωνία τον Απρίλιο, επίσης με αμερικανική εμπλοκή, καθιέρωσε κοινό πλαίσιο ασφάλειας για δύο κουρδικούς θύλακες στην επαρχία Χαλεπίου, που θα παρέμεναν υπό τον έλεγχο των δυνάμεων ασφαλείας της ΑΔΒΑΣ. Παρότι ορίζοντας εφαρμογής ήταν ο Αύγουστος 2025, οι διαπραγματεύσεις δεν απέδωσαν, κυρίως λόγω πιέσεων του PKK και των συριακών παρακλαδιών του για περισσότερες διεκδικήσεις και άρνηση ενσωμάτωσης στο νέο κράτος. Οι συγκλίσεις πάντως επαναβεβαιώθηκαν με νέα συμφωνία τον περασμένο Οκτώβριο που προνοούσε την κατοχύρωση κουρδικών πολιτικών δικαιωμάτων και αναγνώριση της κουρδικής ως εθνικής γλώσσας μέσω συνταγματικής αναθεώρησης, μαζί με ρυθμίσεις για ενσωμάτωση των δομών των ΣΔΔ και των δυνάμεων ασφαλείας της ΑΔΒΑΣ στα υπουργεία Άμυνας και Εσωτερικών. Ωστόσο, οι ΣΔΔ επανήλθαν με νέες απαιτήσεις, όπως το να μην έχει πρόσβαση προσωπικό του καθεστώτος στη βορειοανατολική Συρία, να υπάρχει ανεξάρτητη στρατολόγηση για τις δυνάμεις τους, οι μεραρχίες τους να ελέγχουν τα σύνορα με Τουρκία και Ιράκ και το προσωπικό τους να συντονίζει το επικοινωνιακό κομμάτι του υπουργείου Άμυνας. Αυτά δημιούργησαν ήδη συνθήκες αδιαλλαξίας, απόκλισης και ανταγωνισμού.
–Πώς μετατράπηκε η διαπραγματευτική προσπάθεια για ενσωμάτωση σε ένοπλη σύγκρουση;
-Όταν η προθεσμία της 25ης Δεκεμβρίου για την εφαρμογή της συμφωνίας ενσωμάτωσης εξέπνευσε, ξέσπασαν συγκρούσεις μεταξύ καθεστωτικών και των ΣΔΔ στο Χαλέπι. Με διαμεσολάβηση των ΗΠΑ υπήρξε συνεννόηση για εκκένωση του Χαλεπίου από τις δυνάμεις των ΣΔΔ, όμως τοπικές κουρδικές μονάδες, λειτουργώντας σε μεγάλο βαθμό αυτόνομα, αρνήθηκαν να αποχωρήσουν. Έτσι ακολούθησε προέλαση των καθεστωτικών και πλήρης κατάληψη των κουρδικών θυλάκων. Στη συνέχεια, βάσει της ίδιας συμφωνίας, οι ΣΔΔ αποσύρθηκαν εντελώς από τα εδάφη δυτικά του Ευφράτη, τα οποία πέρασαν στον έλεγχο του καθεστώτος, που προχώρησε ανατολικότερα καταλαμβάνοντας και σημαντικές πετρελαιοπηγές. Οι εξελίξεις επιταχύνθηκαν από εσωτερικές δυναμικές στις ΣΔΔ. Οι ΣΔΔ δημιουργήθηκαν το 2015 με αμερικανική συμβολή ως προσπάθεια «rebranding» των PYD/YPG (συριακών παρακλαδιών του PKK), ώστε να κατευναστούν οι τουρκικές αντιδράσεις αναφορικά με τη συνεργασία Αμερικανών-Κούρδων κατά του Ισλαμικού Κράτους. Παρότι την ηγεσία διατηρούσαν Κούρδοι του YPG, στις ΣΔΔ προσχώρησαν σουνιτικές ομάδες και αραβικές φυλές, κυρίως με κίνητρο τους μισθούς, την εκπαίδευση και τις κοινές αντιλήψεις απειλών (Ισλαμικό Κράτος και Τουρκία). Τα πρόσφατα γεγονότα ανέδειξαν αποκλίσεις μεταξύ σκληροπυρηνικών και πραγματιστών, αλλά και μεταξύ Κούρδων και Αράβων, ενώ καταλυτική ήταν η αποχώρηση αραβικών φυλών (με χιλιάδες μαχητές) από τις ΣΔΔ που συντάχθηκαν με το καθεστώς. Εφόσον πολλές περιοχές που ήλεγχαν οι ΣΔΔ ήταν κατά πλειοψηφία αραβικές (με εξαίρεση, ανατολικά, περιοχές όπως το Κομπάνι, το Καμισλί και τη Χασάκα), οι καθεστωτικές δυνάμεις έγιναν σε πολλές περιπτώσεις δεκτές ενθέρμως. Τέλος, το καθεστώς έχει αρχίσει να συντονίζει επιστροφές εκτοπισμένων Αράβων από τη βορειοδυτική Συρία (π.χ. Αφρίν, Ίντλιμπ) προς τις περιοχές καταγωγής τους στην ανατολική Συρία.
–Έχει βάση ο ισχυρισμός ότι οι Αμερικανοί εγκατέλειψαν τους Κούρδους;
-Και ναι και όχι. Οι Αμερικανοί κατέβαλαν μεγάλες προσπάθειες να πείσουν τις ΣΔΔ να εφαρμόσουν τα συμφωνηθέντα και τις είχαν ενημερώσει ήδη από τις αρχές Ιανουαρίου ότι έπρεπε να εγκαταλείψουν τη δυτική Συρία και να αποσυρθούν στα ανατολικά. Από την αμερικανική σκοπιά, όμως, οι ΣΔΔ από τον Μάρτιο του 2025 και μετά λειτούργησαν αντιπαραγωγικά στις προσπάθειες διαμεσολάβησης για το πλαίσιο ενσωμάτωσης, υπαναχωρώντας από τα συμπεφωνημένα και διεκδικώντας περισσότερα.
Παράλληλα, οι ΣΔΔ έχουν εμφανίσει διαχρονικά επαμφοτερίζουσες τάσεις σε σχέση με τα αμερικανικά συμφέροντα. Ανέπτυξαν σχέσεις με το Ιράν και προμηθεύτηκαν όπλα από αυτό, αλλά και -σύμφωνα με αναφορές- ενσωμάτωσαν έως και δέκα χιλιάδες προσωπικού από τον στρατό του καθεστώτος Άσαντ. Ενδεικτικά, στις μάχες στο Χαλέπι, το ασαντικό «Σύνταγμα Azrael» ανακοίνωσε την απώλεια τεσσάρων μαχητών του που πολεμούσαν με τις ΣΔΔ. Λαμβάνοντας υπόψη την αμερικανική επιδίωξη απεμπλοκής από Ιράκ και Συρία και τις σχέσεις με το νέο μεταβατικό καθεστώς της Συρίας -λόγω της συμβολής του, μαζί με την Τουρκία, στον περιορισμό ιρανικής-σιιτικής και ρωσικής επιρροής- οι στόχοι των ΣΔΔ για ομοσπονδιοποίηση δεν συνέπιπταν με την επιδίωξη Ουάσιγκτον, Δαμασκού και Άγκυρας για ενιαία Συρία. Επιπλέον, για τις ΗΠΑ το PKK είναι τρομοκρατική οργάνωση και οι παρεμβάσεις του δημιούργησαν σωρεία προβλημάτων με την Τουρκία, η οποία απείλησε πολλάκις με νέα στρατιωτική επέμβαση. Η αδυναμία των ΣΔΔ να αποστασιοποιηθούν από το PKK και να μετριάσουν τις διεκδικήσεις τους συνέβαλε -σε συνάρτηση με τα ανωτέρω- ώστε οι ΗΠΑ, διά του ειδικού απεσταλμένου τους Τομ Μπάρακ, να δηλώσουν ότι ο ρόλος τους έχει «λήξει».
Πιθανός ένας νέος κύκλος βίας
–Πώς φτάσαμε στην πιο πρόσφατη συμφωνία και ποια η σημασία της; Πιστεύετε πως μπορεί να μακροημερεύσει ή θα δούμε σύντομα νέες συγκρούσεις;
-Η προέλαση των καθεστωτικών δυνάμεων -οι οποίες δεν είναι ομοιογενείς ούτε πλήρως ελεγχόμενες από το καθεστώς και περιλαμβάνουν τζιχαντιστικές ομάδες- σε συνδυασμό με τις αμερικανικές πιέσεις, οδήγησε στη συμφωνία 14 σημείων της 18ης Ιανουαρίου. Η συμφωνία προέβλεπε κατάπαυση πυρός και απόσυρση των ΣΔΔ ανατολικά του Ευφράτη, με τη Ράκκα και τη Ντέιρ εζ-Ζορ (μαζί με τους θεσμούς τους) να περνούν υπό τον πλήρη έλεγχο της Δαμασκού, όπως και οι συνοριακές διαβάσεις και τα βασικά πεδία πετρελαίου και φυσικού αερίου. Προέβλεπε επίσης εξατομικευμένη (κατόπιν ελέγχου) ενσωμάτωση μελών των ΣΔΔ στα υπουργεία Άμυνας και Εσωτερικών, μεταφορά της ευθύνης για κρατούμενους του Ισλαμικού Κράτους στη Δαμασκό, αναγνώριση κουρδικών πολιτιστικών/γλωσσικών δικαιωμάτων, απομάκρυνση μη Σύρων στελεχών του PKK και βήματα για επιστροφή εκτοπισμένων. Επρόκειτο ουσιαστικά για τη συνθηκολόγηση και απόδειξη της αποτυχίας των ΣΔΔ να διαφυλάξουν τα συμφέροντά τους. Δύο μέρες μετά, σε συνάντηση Δαμασκού-ΣΔΔ-Τομ Μπάρακ του Αμερικανού απεσταλμένου για τη Συρια, ο επικεφαλής των ΣΔΔ, Μουσλίμ Άμπντι, αρνήθηκε θέση τη υφυπουργού Άμυνας ή να προτείνει υποψήφιο κυβερνήτη για τη Χασάκα λόγω πιέσεων από κύκλους του PKK και ζήτησε πενθήμερη διορία, την οποία ο αλ Σαράα απέρριψε. Οι μάχες συνεχίστηκαν με εκατέρωθεν παραβιάσεις της εκεχειρίας και ακολούθησε νέα εκεχειρία με τετραήμερη προθεσμία στις ΣΔΔ (έως 24 Ιανουαρίου) για την κατάρτιση σχεδίου ενσωμάτωσης της Χασάκα, με δέσμευση μη επέμβασης από το καθεστώς σε κουρδικά χωριά και στις πόλεις Χασάκα και Καμισλί. Αν εφαρμοστεί, ίσως αποφευχθούν τα χειρότερα, αν και δεν αποκλείεται αντάρτικο από κουρδικές δυνάμεις που θα διαφωνήσουν. Αν απορριφθεί, είναι πιθανός ένας νέος κύκλος βίας με πιο ενεργό ρόλο της Τουρκίας.
Εποικοδομητικός ο ρόλος της Λευκωσίας – Δύσκολοι οι χειρισμοί
–Πώς επηρεάζει η εμπλοκή της Τουρκίας τους υπολογισμούς ασφαλείας του Ισραήλ στη Συρία; Αξιοποιεί το Ισραήλκαι αν ναι με ποιο τρόπο την απουσία συριακής κρατικής κυριαρχίας σε μεγάλο μέρος της χώρας;
-Ενδιαφέρον είναι το γεγονός ότι στις 6 Ιανουαρίου έγινε στο Παρίσι συνάντηση μεταξύ Ισραήλ και Συρίας υπό την εποπτεία των ΗΠΑ. Τα δύο μέρη συμφώνησαν να αποφύγουν τις εχθροπραξίες και να διερευνήσουν συνεργασία σε θέματα ασφάλειας και εμπορίου. Σύμφωνα με πληροφορίες που είδαν το φως της δημοσιότητας από πολλαπλές πηγές, η Δαμασκός έλαβε σε εκείνη τη συνάντηση τη συναίνεση των ΗΠΑ και του Ισραήλ να προελάσει σε εδάφη των ΣΔΔ. Το Ισραήλ διαψεύδει τις πληροφορίες, ωστόσο δεν έχει επιδείξει την οποιαδήποτε αντίδραση στα γεγονότα που λαμβάνουν χώρα στην ανατολική Συρία, παρότι θεωρεί τις ΣΔΔ συμμαχική δύναμη, σε αντίθεση με τη δυναμική επέμβαση που έκανε στη νότια Συρία, υπέρ της κοινότητας των Δρούζων. Εάν ισχύουν οι πληροφορίες, εγείρονται ερωτήματα αναφορικά με πιθανά ανταλλάγματα που πήρε το Ισραήλ από τη Δαμασκό τα οποία ενδεχομένως να αφορούν τη νότια Συρία, τα υψίπεδα Γκολάν και όχι μόνο. Το Ισραήλ εκμεταλλεύτηκε τα κενά κυριαρχίας στη χώρα και επέκτεινε τη στρατιωτική παρουσία του στα υψίπεδα του Γκολάν, στα σύνορα με τον Λίβανο και εντός της Συρίας, υποστηρίζοντας συγκεκριμένες ένοπλες δυνάμεις Δρούζων ενάντια στο νέο συριακό καθεστώς. Σε κάθε περίπτωση, ενώ οι εξελίξεις στην ανατολική Συρία -που λειτουργούν υπέρ της Άγκυρας- υποδαυλίζουν τον υφιστάμενο ανταγωνισμό Τουρκίας-Ισραήλ, είναι εμφανές ότι γίνονται εντατικές προσπάθειες από πλευράς ΗΠΑ για εξομάλυνση των σχέσεων Συρίας-Ισραήλ και Ισραήλ-Τουρκίας.
–Πώς και σε ποιο βαθμό εμπλέκεται η Τουρκία στις πρόσφατες συγκρούσεις;
-Κατά παράδοξο τρόπο, η εμπλοκή της Τουρκίας περιορίστηκε μέχρι στιγμής σε πολιτική-διπλωματική και αεροπορική υποστήριξη με μη επανδρωμένα αεροσκάφη σε διάφορες φάσεις των επιχειρήσεων. Είναι όμως πιθανόν, η κινητοποίηση μαχητών του PKK/YPG από τη Συρία και το βόρειο Ιράκ για προβολή αντίστασης να πυροδοτήσει μια πιο ενεργό και σφοδρή εμπλοκή της Τουρκίας.
–Και με ποιο τρόπο η αστάθεια στη Συρία επηρεάζει την Κύπρο;
-Στον βαθμό που οι εξελίξεις αποσταθεροποιούν τη Συρία και ενισχύουν τις περιφερειακές εντάσεις Τουρκίας-Ισραήλ, η Κύπρος συνεχίζει να βρίσκεται σε διλήμματα. Από τη μια θέλει να διατηρεί καλές σχέσεις με τις ΗΠΑ που υποστηρίζουν το καθεστώς, από την άλλη διατηρεί στρατηγικές σχέσεις με το Ισραήλ που βρίσκεται σε ανταγωνισμό με αυτό. Ο ρόλος της Λευκωσίας χρειάζεται να είναι εποικοδομητικός αλλά οι χειρισμοί θα είναι πράγματι δύσκολοι. Σε σχέση με την ανθρωπιστική κατάσταση, οι συγκρούσεις δημιούργησαν κάποια κύματα εσωτερικά εκτοπισμένων, οι περισσότεροι εκ των οποίων έχουν ήδη επιστρέψει στα μέρη τους. Ο εκτροχιασμός της κατάστασης ενδέχεται να δημιουργήσει νέες προσφυγικές ροές σε μια συγκυρία που πολλοί Σύροι πρόσφυγες ανά το παγκόσμιο είχαν ήδη ξεκινήσει να επιστρέφουν στη χώρα τους.