Η επικίνδυνη επιστροφή της «Άγριας Δύσης» στη διεθνή πολιτική

“The only law west of the Pecos is the gun”
Η σκόνη σηκώνεται έξω από το saloon. Ο σερίφης (Gary Cooper) στέκεται με το βλέμμα καρφωμένο στο τέλος του δρόμου, ενώ το ρολόι μετράει τις στιγμές πριν φτάσει ο αντίπαλος. Κανένας δεν θα σταματήσει τη σύγκρουση, μόνο ποιος έχει τα κότσια να τραβήξει πρώτος το όπλο. Η σκηνή αυτή είχε αποτυπωθεί στο παιδικό μου μυαλό βλέποντας την μαυρόασπρη ταινία «Το τρένο θα σφυρίξει τρεις φορές», κάπου στα τέλη της δεκαετίας του ‘70. Η δύναμη υπερισχύει της δικαιοσύνης και ο νόμος παραδίδεται στη βία. Στα κλασικά αμερικάνικα western, ο κόσμος είναι σκληρός, το κράτος απουσιάζει, ο νόμος δεν γράφεται σε χαρτί ούτε εφαρμόζεται από θεσμούς. Επιβάλλεται από τον πιο δυνατό. «The only law west of the Pecos is the gun», λέει μια χαρακτηριστική φράση της εποχής. Μια λογική που κάποτε ανήκε στην Άγρια Δύση, φαίνεται να επιστρέφει ανησυχητικά στο σύγχρονο διεθνές στερέωμα.
Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η διεθνής κοινότητα επιχείρησε να οικοδομήσει μια τάξη βασισμένη σε κανόνες, με το διεθνές δίκαιο, τον ΟΗΕ και τους πολυμερείς θεσμούς ως αναχώματα απέναντι στην αυθαιρεσία της ισχύος. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται σαφής μετατόπιση. Οι κανόνες γίνονται όλο και πιο σχετικοί, ενώ η δύναμη στρατιωτική, οικονομική ή πολιτική, επανέρχεται ως βασικό εργαλείο επιβολής. Η λογική αυτή ενισχύθηκε ιδιαίτερα με την επανεκλογή Τραμπ. Η αμφισβήτηση διεθνών συμφωνιών, η απαξίωση οργανισμών όπως ο ΟΗΕ και η αντίληψη των διεθνών σχέσεων ως παιχνιδιού μηδενικού αθροίσματος συνέβαλαν στη διάβρωση της έννοιας του διεθνούς δικαίου. Το περίφημο rules–based order άρχισε να εφαρμόζεται επιλεκτικά.
Η τάση αυτή επιβεβαιώνεται μέσα από πρόσφατα γεγονότα. Η αστραπιαία στρατιωτική επιχείρηση των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα, η σύλληψη του Νικολάς Μαδούρο και η μεταφορά του στη Νέα Υόρκη προκάλεσαν διεθνείς αντιδράσεις. Η «γκανγκστερική» αυτή ενέργεια αμφισβητεί τη νομιμότητα και παραβιάζει θεμελιώδεις αρχές του διεθνούς δικαίου, όπως η κυριαρχία των κρατών και η μη επέμβαση στα εσωτερικά τους. Το προηγούμενο που δημιουργείται, ανεξάρτητα του αν ο Μαδούρο ήταν ένας αδίστακτος δικτάτορας, είναι επικίνδυνο. Δείχνει ότι μια υπερδύναμη μπορεί να επιβάλλει τη θέλησή της με στρατιωτικά μέσα, χωρίς τη συναίνεση διεθνών θεσμών.
Λίγες μόνο μέρες μετά, η διεθνής σκηνή συγκλονίστηκε ξανά, αυτή τη φορά με τη Γροιλανδία στο επίκεντρο. Μετά τις αρχικές απειλές Τραμπ για προσάρτηση της αυτόνομης δανέζικης επικράτειας, που είχαν προκαλέσει έντονες αντιδράσεις και προειδοποιήσεις από τη Δανία και την Ευρώπη, ήρθε την περασμένη Τετάρτη μια «πολύπλοκη συμφωνία» μεταξύ Τραμπ και ευρωπαϊκών ηγεσιών για το καθεστώς της Γροιλανδίας. Μια συμφωνία που παρουσιάστηκε ως διπλωματικός συμβιβασμός, αλλά στην ουσία της αποτυπώνει τη νέα λογική ισχύος. Όχι τι προβλέπει το διεθνές δίκαιο, αλλά τι επιβάλλει ο συσχετισμός δύναμης. Η Ευρώπη εμφανίζεται να αποδέχεται τετελεσμένα, προσπαθώντας απλώς να περιορίσει τις ζημιές. Ο σερίφης δεν έριξε τελικά τη σφαίρα, αλλά κράτησε το όπλο στο τραπέζι.
Η επιστροφή σε μια λογική όπου «ο νόμος είναι το όπλο» είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη για τα μικρά κράτη. Χώρες χωρίς στρατιωτική ή οικονομική υπεροχή χάνουν το βασικό τους στήριγμα: την ισχύ του δικαίου. Παραβιάσεις συνόρων, κατοχές και απειλές μετατρέπονται σε αντικείμενο διαπραγμάτευσης, ενώ η διεθνής ασφάλεια δεν βασίζεται πλέον σε θεσμούς και κανόνες αλλά στον συσχετισμό δύναμης. Η Κύπρος επηρεάζεται σαφώς από αυτή τη νέα τάξη πραγμάτων. Μικρό κράτος με συνεχιζόμενη κατοχή μέρους του εδάφους και σαφείς παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου εις βάρος του, βασίζει την επιβίωσή του στην ύπαρξη και εφαρμογή διεθνών κανόνων. Η αποδυνάμωσή τους υπονομεύει άμεσα τα κυριαρχικά μας δικαιώματα.
Όπως και στην Άγρια Δύση, έτσι και σήμερα, η απουσία νόμου φέρνει ανασφάλεια και τρόμο. Σε έναν κόσμο που θυμίζει ολοένα και περισσότερο western, με τον αρχισερίφη στα όρια της παράνοιας, η υπεράσπιση του διεθνούς δικαίου δεν είναι ιδεαλισμός αλλά ζήτημα επιβίωσης. Αν οι διεθνείς κανόνες παραδοθούν στην αυθαιρεσία της ισχύος, η διεθνής πολιτική θα μετατραπεί σε μια δυστοπική «Άγρια Δύση», όπου οι ισχυρότεροι αποφασίζουν όχι με βάση το δίκαιο, αλλά με βάση τα όπλα, τη στρατιωτική δύναμη και τα συμφέροντά τους.
Σημείωση: Σε συνέντευξη της πριν μια βδομάδα στη Le Figaro η Ελίζαμπεθ Ρουντινέσκο, η σημαντικότερη Γαλλίδα ψυχαναλύτρια ρωτήθηκε από τον στον Gilles Gressani αν ο Τραμπ είναι τρελός. Η απάντηση της χαρακτηριστική. «Το θέμα δεν αφορά τη διάγνωση των παθολογιών ενός ανθρώπου, αλλά την κατανόηση του γιατί ένα ολόκληρο πολιτικό σύστημα δέχεται να υποκύψει σε ένα χωρίς όρια ναρκισσιστικό παραλήρημα».