«Μην περιπλανιέσαι άλλο· αφού δεν θα διαβάσεις ούτε τα δικά σου απομνημονεύματα, ούτε τις πράξεις των αρχαίων Ρωμαίων και Ελλήνων, ούτε τα αποσπάσματα από τα βιβλία που κρατούσες για τα γηρατειά σου. Σπεύσε στον σκοπό και αφήνοντας τις μάταιες ελπίδες, βοήθησε τον εαυτό σου -αν σε νοιάζει ο εαυτός σου, όσο είναι στην εξουσία σου» Μάρκος Αυρήλιος, Τα εις εαυτόν, 3.14
Ο Ρωμαίος αυτοκράτορας, Μάρκος Αυρήλιος, έχει ανατραφεί με τη φιλοσοφία. Τα διδάγματα των φιλοσόφων που έχει επιλέξει να κρατήσει κάνουν την εμφάνισή τους σε κάθε αναγκαία περίπτωση. Αλλά ο ίδιος δεν αρκείται σ’ αυτό. Η συγγραφή είναι πλέον καθημερινή ασχολία επιμέλειας εαυτού. Αλλά τώρα είναι καιρός να δράσει. Η τακτική συγγραφή στο πνευματικό του ημερολόγιο έχει σκοπό την υπενθύμιση της δράσης με γνώμονα την αρετή και παράλληλα την εσωτερική γαλήνη. Οι σημειώσεις που κρατάει είναι το στήριγμα του βίου του. Κάθε μια από αυτές βοηθάει την καθημερινότητά του. Η συγγραφή ξεκαθαρίζει τη σκέψη, απογυμνώνει τις καταστάσεις από το συναισθηματικό περίβλημά τους. Αυτή τη σκέψη επιβάλλει στον εαυτό του:
«Στα στηρίγματα που έχουν αναφερθεί, ας προστεθεί και αυτό. Πάντα να φτιάχνεις για τον εαυτό σου έναν ορισμό ή μια περιγραφή του αντικειμένου που σου παρουσιάζεται, ώστε να το βλέπεις όπως είναι στην ουσία του, γυμνό, στην ολότητά του και στα μέρη του, και να λες στον εαυτό σου το πραγματικό του όνομα, καθώς και τα ονόματα των στοιχείων από τα οποία αποτελείται και στα οποία θα αναλυθεί» Μάρκος Αυρήλιος, Τα εις εαυτόν, 3.11
Η άσκηση είναι απλή, αλλά ενέχει την ανάγκη της υπενθύμισης. Η συναισθηματική εμπλοκή αποτελεί τροχοπέδη στη δράση, επομένως θα πρέπει να κανείς να δει τα πράγματα «από ψηλά», αξιολογώντας τη θέση τους στη ζωή του, στο σύμπαν και στο Όλον. Η διανοητική δύναμη μεγεθύνεται, όταν το «μέρος» -το γεγονός που συμβαίνει τώρα- απογυμνώνεται από τις ιδιότητές του, και παίρνει τη θέση του αρμονικά στο σύνολο των πραγμάτων:
«Διότι τίποτα δεν συμβάλλει τόσο στην ανύψωση του πνεύματος όσο το να μπορείς να εξετάζεις μεθοδικά και αληθινά κάθε αντικείμενο που σου παρουσιάζεται στη ζωή, και να βλέπεις πάντα τα πράγματα έτσι, ώστε να συνεξετάζεις ταυτόχρονα ποια ωφέλεια παρέχει στον Κόσμο, ποια αξία έχει το κάθε πράγμα σε σχέση με το σύνολο, ποια σε σχέση με τον άνθρωπο που είναι πολίτης της ανώτατης πόλης, της οποίας όλες οι άλλες πόλεις είναι σαν τα σπίτια της. Τι είναι αυτό, από τι αποτελείται, πόσο καιρό θα διαρκέσει η φύση αυτού του πράγματος που μου δημιουργεί εντυπώσεις, και ποια αρετή χρειάζομαι σε σχέση με αυτό, την ευγένεια (ἡμερότητος), την ανδρεία, την αλήθεια, την εμπιστοσύνη (πίστεως), την απλότητα, την αυτάρκεια και τα λοιπά» Μάρκος Αυρήλιος, Τα εις εαυτόν, 3.11
Τι είναι αυτό -το τόσο σημαντικό- που επιχειρεί να αλλάξει τη θέαση των πραγμάτων; Πώς μπορεί κανείς να αποδεσμεύσει την εντύπωσή του για τα πράγματα; Ο Μάρκος Αυρήλιος επιστρατεύει τα ελληνορωμαϊκά ήθη των προγόνων -τόσο παρωχημένα στην εποχή του- για να λειτουργήσει με ψυχραιμία απέναντι στα γεγονότα. «Τι εξαρτάται από εμένα;», δείχνει να αναρωτιέται, αν και γνωρίζει καλά την απάντηση.
«Γι’ αυτό πρέπει να λες για κάθε πράγμα: αυτό προέρχεται από τον Θεό, και αυτό οφείλεται στη σύζευξη και στον συγκερασμό και στην συνύφανση γεγονότων και σε παρόμοιες συμπτώσεις και τυχαία γεγονότα· και αυτό προέρχεται από κάποιον συνάνθρωπό μου, από έναν συγγενή και σύντροφο, ο οποίος όμως αγνοεί τι αρμόζει στη φύση του. Εγώ όμως ξέρω. Γι’ αυτό θα του συμπεριφερθώ σύμφωνα με τον φυσικό νόμο της κοινωνίας, με ευμένεια και δικαιοσύνη. Ταυτόχρονα, όμως, όσον αφορά αδιάφορα πράγματα, στόχος είναι να δω την αξία του καθενός» Μάρκος Αυρήλιος, Τα εις εαυτόν, 3.11
Σημασία δεν έχει από πού προέρχονται τα γεγονότα: από τον Θεό, την τύχη ή από τη βούληση κάποιου ανθρώπου. Τα βήματα είναι ξεκάθαρα και οδηγούν στην ασφάλεια της αιώνιας πολιτείας, της ανθρωπότητας ως μέρος του Όλου. Ο Μάρκος Αυρήλιος πρέπει κυρίως να είναι αυτοκράτορας του εαυτού του. Ως εκ τούτου, βοηθάει τον εαυτό του υπενθυμίζοντάς του την ιδιότητα που απομένει, όταν όλα τα άλλα χαθούν: το να είναι άνθρωπος. Και αυτό χρειάζεται καθημερινή υπενθύμιση.
- Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
Μάρκος Αυρήλιος: «Βοήθησε τον εαυτό σου»
Το απόσπασμα από τα "Εις εαυτόν" του Μάρκου Αυρηλίου υπογραμμίζει την ανάγκη για άμεση δράση και αυτοβελτίωση, αντί για αναζήτηση παρηγοριάς σε παλαιότερες αναγνώσεις ή ελπίδες για το μέλλον. Ο Ρωμαίος αυτοκράτορας, επηρεασμένος από τη φιλοσοφία, χρησιμοποιεί τη συγγραφή ως μέσο αυτοεξέτασης και πρακτικής άσκησης της αρετής. Η τακτική καταγραφή σκέψεων λειτουργεί ως υπενθύμιση της δράσης και της εσωτερικής γαλήνης, βοηθώντας στην αποσαφήνιση της σκέψης και την απομάκρυνση των συναισθηματικών επιρροών. Ο Αυρήλιος προτείνει μια άσκηση νοητικής αποδόμησης των πραγμάτων, αναλύοντας τα σε συστατικά μέρη και προσδιορίζοντας την ουσία τους. Αυτή η διαδικασία αποσκοπεί στην απομάκρυνση της συναισθηματικής εμπλοκής και στην αξιολόγηση της θέσης των γεγονότων στο ευρύτερο πλαίσιο της ζωής και του σύμπαντος. Με αυτόν τον τρόπο, η διανοητική δύναμη ενισχύεται και η αντίληψη για το "μέρος" γίνεται πιο αρμονική με το "Όλον". Η φιλοσοφική προσέγγιση του Αυρηλίου επικεντρώνεται στην κατανόηση της αξίας κάθε πράγματος σε σχέση με τον Κόσμο, την κοινωνία και τον άνθρωπο. Η εξέταση της φύσης, της διάρκειας και των απαιτούμενων αρετών για την αντιμετώπιση κάθε κατάστασης, βοηθά στην ανύψωση του πνεύματος και στην επίτευξη της εσωτερικής γαλήνης. Η προσέγγιση αυτή επιτρέπει την αποδέσμευση από τις εντυπώσεις και την αντιμετώπιση των γεγονότων με ψυχραιμία και αντικειμενικότητα. Ο Αυρήλιος, αντλώντας από τα ελληνορωμαϊκά ήθη, επιδιώκει να αναπτύξει μια ψύχραιμη στάση απέναντι στις προκλήσεις της ζωής. Η ικανότητα να βλέπει κανείς τα πράγματα «από ψηλά» και να αξιολογεί τη θέση τους στο σύνολο των πραγμάτων, αποτελεί κλειδί για την εσωτερική ισορροπία και την αποτελεσματική δράση.
